اسفند 1404 صادرات برق یکی از بخشهای مهم و کمتر شناخته شده در تجارت انرژی الکتریکی به شمار میرود که در سالهای اخیر نقش قابلتوجهی در روابط اقتصادی و منطقهای کشور داشته است. تعدادی از همسایگان ایران برای تامین برق خود، انرژی الکتریکی را از ایران وارد کردهاند. البته تعدادی از این کشورها با کشورمان تبادل برق دارند.
در این مقاله، برقتو به عنوان پلتفرم تخصصی حوزه انرژی، ابتدا نحوه صادرات برق و تفاوت آن با تبادل برق توضیح داده شده و سپس میزان صادر کردن برق کشورمان را با کشورهای بزرگ مقایسه شده است. همچنین، به چالشهای موجود برای صادر کردن انرژی الکتریکی به کشورهای دیگر اشاره کردهایم.
صادرات برق به چه معناست و چگونه انجام میشود؟
به فرایند انتقال انرژی الکتریکی از یک کشور به کشور دیگر، صادرات برق میگویند. این صادرات زمانی صورت میگیرد که کشور صادرکننده بیشتر از نیاز خود برق تولید کرده باشد. هدف اصلی انتقال برق، انتقال مازاد انرژی الکتریکی به مناطقی است که ظرفیت کافی برای تامین برق خود را ندارد.
برق قابلیت ذخیرهسازی ندارد و به صورت لحظهای تولید و مصرف میشود. در نتیجه، باید از طریق خطوط انتقال و شبکه توزیع، به مصرف کننده برسد. در فرایند صادر کردن انرژی الکتریکی، ابتدا برق با خطوط فشار قوی (۴۰۰ کیلوولت) به مناطق مرزی انتقال داده میشود؛ سپس در این مناطق با پستهای بینالمللی ولتاژ و جریان برای کشورهای مقصد تنظیم میشود.
تفاوت صادرات و تبادل برق چیست؟
در صادرات انرژی الکتریکی، کشور مبدا برق را در قالب قراردادهای فروش، به کشور مقصد انتقال می دهد؛ در ازای این انتقال، کشور صادر کننده درآمد ارزی خواهد داشت. در تبادل برق، جریان انتقال انرژی دو طرفه و مبتنی بر همکاریهای دوجانبه خواهد بود. در تبادل برق، کشورها در زمانهای مختلف و با هدف کنترل پیک مصرف، برق را انتقال میدهند و در زمان دیگری پس میگیرند. به بیان ساده، کشورها بدون درآمد ارزی برق را با یکدیگر تبادل میکنند.
صادرات برق، بیشتر جنبه تجاری و با هدف درآمد ارزی انجام میشود؛ درحالی که تبادل ابزاری برای تعادل و پایداری شبکه محسوب میشود.
هدف از تبادل و صادرات برق در ایران چیست؟
ایران یکی از کشورهای پرظرفیت منطقه در زمینه تولید برق به شمار میرود و به همین دلیل و با هدف تامین ارز پایدار برای وزارت نیرو، به برخی از کشورها برق صادر میکند. در واقع، صادرات برق کمک میکند تا بخشی از نیازهای ارزی کشور با درآمدهای غیرنفتی تامین شود. البته صادرات برق در ماههایی که پیک بار کمتر است، انجام میشود.
در سالهای اخیر با فاصله گرفتن فاصله مصرف از تولید، شاهد ناترازی در صنعت برق هستیم. ایران برای حل این مشکل، از برخی کشورها انرژی الکتریکی وارد میکند و با همسایگان خود تبادل برق دارد. به عنوان مثال، ایران و ترکیه طی همکاری دوجانبه، برق را تبادل میکنند.
صادرات برق ایران به کدام کشورها است؟
ایران بخشی از انرژی الکتریکی خود در زمان مازاد شدن تولید را به کشورهای همسایه صادر میکند. خطوط انتقال ایران به کشورهای افغانستان، پاکستان، ترکیه، عراق، آذربایجان و ارمنستان متصل است و برق به این کشورها صادر میشود. عراق مشتری ثابت برق ایران است و از سال 2004 تاکنون بخشی از انرژی الکتریکی این کشور را کشورمان تامین میکند.
اطلاعات ضد و نقیضی از میزان صادراتبرق کشور به عراق وجود دارد؛ اما به نظر میرسد حدود 80 درصد از برق صادراتی کشور را عراقیهای خریداری میکنند که به گفتهی منابع رسمی، حدود 3000 مگاوات است.
شرکت توانیر در پی شایعات انتقال برق کشور به عراق در مرداد ماه امسال (1404) اعلام کرد که واردات برق کشور 5 برابر صادرات است. محمد اللهداد، معاون انتقال و تجارت خارجی وزارت نیرو اعلام کرد که به منظور جبران ناترازیها در کشور، صادرات برق به عراق متوقف شده است.
ایران با برخی از کشورها نیز تبادل برق دارد تا در فصلهای گرم سال بتواند بخشی از ناترازیهای این حوزه را بهبود ببخشد. ترکیه و جمهوری آذربایجان از جمله کشورهای هستند که با ایران تبادل انرژی الکتریکی دارند. این اقدام میتواند به ایران و سایر کشورها کمک میکند تا در زمان پیک بار (ساعات اوج بار)، خاموشیهای کمتری را تجربه کنند.
مقایسه صادرات برق ایران با سایر کشورها
بر اساس دادههای وبسایت گلوبال اکونومی، ایران در سال 2023، حدود 5.72 میلیارد کیلووات ساعت برق صادر کرده است. دادههای این وبسایت نشان میدهد که ایران در سال 2022 با صادر کردن 9.47 میلیارد کیلووات ساعت توانسته در این زمینه رکورد بزند. آمارها نشان میدهد که میزان صادرات برق در سالهای اخیر به طور محسوسی کاهش یافته تا نیازهای داخلی تامین شود.
اگرچه ایران یکی از بزرگترین صادرکنندگان انرژی الکتریکی در خاورمیانه و غرب آسیا است؛ اما آمارها نشان میدهند که حدود 2 میلیارد کیلووات ساعت کمتر از میانگین جهانی برق صادر میکند. همچنین، فاصله برق صادراتی کشور با بزرگترین صادرکنندگان بسیار زیاد است که در جدول زیر میتوانید آن را مشاهده کنید.
| ردیف | نام کشور | میزان صادرات برق (میلیارد کیلووات ساعت) |
| 1 | کانادا | 65.22 |
| 2 | آلمان | 60.32 |
| 3 | سوئد | 39.06 |
| 4 | فرانسه | 37.33 |
| 5 | سوئیس | 29.88 |
| 6 | ایران | 5.77 |
| 7 | ترکیه | 1.99 |
| 8 | مصر | 1.88 |
«دادهها از وبسایت وبسایت گلوبال اکونومی استخراج شده است»
با توجه به جدول بالا، ایران در خاورمیانه بزرگترین صادرکننده برق است که بیش از دو برابر ترکیه هم صادرات دارد. با این حال اعداد ارقام نشان دهنده این است که کشورمان با بزرگترین صادرکنندگان برق در جهان فاصله بسیار معناداری دارد.
سرمایهگذاران با احداث نیروگاههای تجدیدپذیر نیز میتوانند در صادرکردن برق هم سرمایهگذاری کنند. برقتو در زمینهی احداث نیروگاه تجدیدپذیر به شما کمک میکند تا با انجام محاسبات دقیق و کارشناسی شده، نیروگاه اختصاصی خود را راهاندازی کنید. برقتو با انتخاب تجهیزات پیشرفته و رعایت تمامی استانداردهای به روز، نیروگاهی احداث میکند که بالاترین راندمان تولید را داشته باشد.
چرا صادرات برق ایران پایدار نیست؟
ایران یکی از کشورهای پرظرفیت منطقه در زمینه تولید برق به شمار میرود که میتواند هاب انرژی منطقه باشد. با این حال، صادرات برق کشور در سالهای اخیر با چالشهای مختلفی داشته که درآمد ارزی ناشی از انتقال انرژی کشور را هم تحتتاثیر قرار داده است.
این چالشها باعث شدهاند تا صادر کردن برق کشور به طور محسوسی کاهش پیدا کند یا در سال اخیر به کمترین میزان خود برسد. مهمترین چالشهای صادرات برق در ایران عبارتاند از:
- افزایش مصرف داخلی و کمبود برق در فصلهای گرم سال
- ناترازی در بخش تولید و تقاضا
- فرسودگی بخش عمدهای از شبکه برق
- فرسودگی بخشی از نیروگاههای کشور و کاهش راندمان تولید
- تحریمها و مشکلات نقل و انتقال ناشی از درآمدهای صادراتی
- قیمت پایین برق صادراتی نسبت به هزینه واقعی تولید
- کمبود سرمایهگذار بخش خصوصی در صنعت برق
چشم انداز صادرات برق
ایران به دلیل وجود ظرفیتهای مناسب برای تولید برق و موقعیت جغرافیایی مناسب در منطقه، میتواند به هاب برق در منطقه تبدیل شود و از این بخش درآمد ارزی پایداری را کسب کند. البته تداوم و گسترش این صادرات به عوامل مختلفی از جمله مدیریت مصرف داخلی، توسعه زیرساختهای انتقال، رفع محدودیتهای مالی و تقویت همکاریهای منطقهای وابسته است.
ایران با ورود سرمایهگذاران به صنعت برق و حرکت به سمت تولید انرژی تجدیدپذیر میتواند جایگاه خود را به عنوان یکی از قطبهای اصلی تجارت برق در خاورمیانه ثبت کند و نقش بزرگتری در بازار انرژی منطقه داشته باشد.
سوالات متداول
بخشی از مازاد تولید برق ایران به کشورهای عراق، افغانستان، پاکستان، ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان صادر میشود. عراق بیشترین حجم برق را از ایران وارد کرده تا کمبودهای خود در این زمینه را تامین کند.
بر اساس دادههای وبسایت گلوبال اکونومی، ایران در سال 2023 حدود 5.7 میلیارد کیلووات ساعت برق صادر کرده است. دادههای جدیدی از میزان انتقال انرژی الکتریکی ایران به کشورهای دیگر در دسترس نیست.
صادرات برق یعنی فروش مستقیم برق به کشور دیگر در ازای دریافت پول، اما تبادل برق به معنای ارسال و دریافت دوطرفه برق بین کشورها برای مدیریت پیک مصرف است.
