بهمن 1404 با رشد سریع احداث نیروگاههای تجدیدپذیر و افزایش حجم معاملات در تابلو برق سبز بورس انرژی، مدیریت ریسک نکول یا عدم تحویل برق تعهدشده به موضوعی حیاتی تبدیل شده است. آگاهی از ضوابط، جرائم و راهکارهای رفع تعهد، نه تنها از تحمیل زیانهای مالی سنگین جلوگیری میکند، بلکه امکان برنامهریزی مطمئنتر برای تمام فعالان این بازار را فراهم میسازد. این مقاله با هدف ارائه راهنمای جامع و کاربردی، به تشریح کامل دستورالعمل نحوه برخورد با “نکول” نیروگاههای تجدیدپذیر در بورس انرژی میپردازد. کلیه نیروگاههای تجدیدپذیر دولتی، خصوصی و مجازی، از ابتدای دیماه 1404 ملزم به رعایت ضوابط دستورالعمل هستند. در ادامه تمامی ابعاد این دستورالعمل، از تعاریف قانونی تا جزئیات جریمه و راههای رفع تعهد بررسی شده است.
نکول در بازار برق تجدیدپذیر چیست؟
نکول در بازار برق تجدیدپذیر به معنای اختلاف بین میزان برق تعهد شده (پیشفروششده) در بورس انرژی و میزان برق واقعی تحویلدادهشده به شبکه در پایان دوره تسویه (معمولاً ماهانه) است. این پدیده زمانی رخ میدهد که یک نیروگاه نتواند به اندازهای که در قراردادهای بورسی متعهد شده، برق تولید و به شبکه تزریق کند. نکول صرفاً یک اختلاف عددی نیست، بلکه شکست در تعهد قراردادی محسوب میشود که میتواند ثبات بازار، برنامهریزی شبکه و اعتماد سایر فعالان را خدشهدار کند.
انواع نکول و تعریف هر کدام
نکول را بر اساس منشأ وقوع به چهار دسته اصلی تقسیم شده است:
- نکول فنی: ناشی از نقص فنی، خرابی تجهیزات یا قصور در نگهداری و بهرهبرداری که مستقیماً به نیروگاه قابل انتساب است.
- نکول پشتیبانی: ناشی از انحراف بین تولید واقعی و پیشبینی تولید. این نوع اغلب به دلیل خطا در سیستمهای پیشبینی هواشناسی یا ارزیابی نادرست پتانسیل منابع اتفاق میافتد.
- نکول اقتصادی: ناشی از تصمیم آگاهانه و عامدانه مالک یا بهرهبردار برای عدم تولید، معمولاً با انگیزه سودآوری بیشتر در زمان دیگر است.
- نکول خاموشی: ناشی از حوادث خارج از کنترل نیروگاه، مانند خاموشی شبکه یا دستور قطع یا کاهش تولید از سوی شرکت مدیریت شبکه برق.
نکته مهم: نکول خاموشی، در صورت ارائه مدارک معتبر، مشمول معافیت است.
جرائم نکول در بازار برق تجدیدپذیر
جرائم نکول به تنبیهات مالی و محدودیتهایی گفته میشود که در صورت عدم تحویل برق تعهدشده توسط نیروگاههای تجدیدپذیر در بورس انرژی، توسط ساتبا اعمال میگردد.
جرایم در ماههای ناترازی (خرداد، تیر، مرداد، شهریور)
در این ماههای حساس که شبکه برق تحت بیشترین فشار قرار دارد، جرائم به صورت بسیار سختگیرانهتر اعمال میشود:
- نکول ۶۰ تا ۸۰ درصد: کاهش ۵۰ درصد ظرفیت فروش نیروگاه به مدت ۱۲ ماه
- نکول ۸۱ تا ۱۰۰ درصد: کاهش ۷۵ درصد ظرفیت فروش به مدت ۱۲ ماه
- نکول بیش از ۱۰۰ درصد: محرومیت کامل از بازار به مدت ۱۲ ماه برای تمام ماههای سال
جریمه نیروگاه در سایر ماههای سال
در ماههای غیرحساس سال، آستانه اعمال جرائم بالاتر است و رویکرد انعطافپذیرتری دارد:
- نکول ۶۰ تا ۸۰ درصد: کاهش 25 درصد ظرفیت فروش به مدت ۱۲ ماه
- نکول ۸۱ تا ۱۰۰ درصد: کاهش 50 درصد ظرفیت فروش به مدت ۱۲ ماه
- نکول بیش از ۱۰۰ درصد: محرومیت کامل از بازار به مدت ۱۲ ماه
جرائم تکرار نکول
اگر نیروگاه در طول سال، بیش از دو بار مرتکب نکول شده باشد، محاسبات با ضریب تشدید انجام میشود:
تکرار نکول در ماههای عادی
- مجموع نکول سالانه بیش از ۶۰ درصد: کاهش ۲۰ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه ۴۰ تا ۶۰ درصد: کاهش ۱۵ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه ۲۰ تا ۴۰ درصد: کاهش ۱۰ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه کمتر از ۲۰ درصد: کاهش ۵ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
تکرار نکول در ماههای ناترازی
در این حالت، نکولهای اتفاقافتاده در دوره ناترازی با ضریب سنگینتری در محاسبه مجموع سالانه لحاظ میشوند که منجر به سطح جریمه بالاتری میگردد. اگر تکرار نکول نیروگاه در ماههای ناترازی سال اتفاق افتاده باشد:
- مجموع نکول سالانه بیش از ۶۰ درصد: کاهش ۲۰ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه ۴۰ تا ۶۰ درصد: کاهش ۱۵ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه ۲۰ تا ۴۰ درصد: کاهش ۱۰ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
- مجموع نکول سالانه کمتر از ۲۰ درصد: کاهش ۵ درصد ظرفیت فروش به مدت ۶ ماه
فرآیند اعمال جرائم و محدودیتها
فرآیند برخورد با نکول به صورت مرحلهای و نظاممند است:
- پایش و اندازهگیری (پایان هر ماه): دادههای تولید واقعی از سامانههای PGDS و EMIS جمعآوری و با تعهدات بورسی مقایسه میشود.
- تشخیص و ابلاغ (توسط ساتبا): کارشناسان ساتبا نوع و میزان نکول را تشخیص داده و ابلاغیه رسمی را برای نیروگاه و بورس انرژی صادر میکنند.
- اعمال محدودیت (توسط بورس انرژی): بورس، ظرفیت ثبتشده نیروگاه (دارایی) را در سامانه معاملاتی تابلو برق سبز کاهش میدهد.
- شروع دوره محرومیت: دوره جریمه (۶ یا ۱۲ ماه) از ماه پس از ابلاغ آغاز میشود.
راهکارهای رفع تعهد و تسویه بدهی
نیروگاه متخلف موظف است همزمان با تحمل محدودیت فعالیت، بدهی مالی ناشی از نکول را نیز تسویه کند. دو راه اصلی وجود دارد:
- تسویه از طریق تولید اضافی: نیروگاه باید به تولید ادامه دهد تا ارزش مالی برق تزریقی اضافی، بدهی را پوشش دهد.
- تسویه از طریق ابطال گواهی سبز: نیروگاه میتواند از “گواهی تأیید تولید تجدیدپذیر” که قبلاً کسب کرده، برای بخشش بدهی استفاده کند.
مشوق مهم: اگر نیروگاه حداکثر تا ۱۰ روز اول ماه بعد، کل بدهی ماه قبل را با ابطال گواهی تسویه کند، ۳۰٪ از جریمه مالی بخشیده میشود. این مشوق، انگیزهای برای تسویه سریع و کاهش بار اداری ایجاد میکند.
قوانین خاص نیروگاههای مجازی (تجمیعکنندگان)
نیروگاههای مجازی که چندین واحد تولیدی کوچک را تحت یک مدیریت متمرکز قرار میدهند، مشمول قوانین ویژهای هستند:
- محاسبه تجمیعی: مبنای محاسبه نکول و جریمه، مجموع تولید و نکول کل واحدهای زیرمجموعه است.
- مسئولیت متمرکز: مسئولیت نهایی تمام تعهدات و جرائم با تجمیعکننده است.
- راهحلهای تسویه جایگزین: این نیروگاهها میتوانند بدهی خود را از طریق ضمانتنامه بانکی نیز تسویه کنند، اما در صورت کافی نبودن مبلغ ضمانتنامه، موظف به تولید جبرانی هستند.
رویه اعتراض و معافیت برای نکول خاموشی
در مواردی که نکول ناشی از دستور قطع یا مشکل در شبکه سراسری باشد (“نکول خاموشی”)، نیروگاه میتواند برای معافیت از جریمه اقدام کند:
- تهیه مدارک: جمعآوری مستندات و تأییدیه از شرکت برق منطقهای.
- ارسال درخواست: ارسال درخواست معافیت همراه با مدارک به ساتبا، حداکثر ظرف ۱۰ روز کاری پس از پایان ماه.
- بررسی و تصمیمگیری: ساتبا درخواست را حداکثر ظرف ۵ روز کاری بررسی میکند.
در صورت تایید: نیروگاه هیچ جریمهای نمیپردازد. برای برق تولیدنشده، غرامت (به صورت گواهی یا نقدی) دریافت میکند.
پیشنهاداتی برای نیروگاهداران برای اجتناب از نکول
- پیشفروش محافظهکارانه: همیشه کمتر از حداکثر ظرفیت مطمئن خود (حدود ۸۰-۸۵٪) پیشفروش کنید.
- سرمایهگذاری در نگهداری: اجرای برنامه منظم و پیشگیرانه نگهداری تجهیزات، احتمال نکول فنی را به شدت کاهش میدهد.
- ارتقای سیستم پیشبینی: استفاده از نرمافزارها و دادههای هواشناسی پیشرفته برای دقت بیشتر در پیشبینی تولید.
- ایجاد ذخیره استراتژیک: بخشی از گواهیهای سبز دریافتی را به عنوان ذخیره اضطراری برای روزهای احتمالی نکول نگهداری کنید.
- آموزش تیم: آموزش مستمر پرسنل فنی و بهرهبردار در مورد مقررات و بهترین روشهای عملیاتی.
- هماهنگی با شبکه: ارتباط مؤثر با دیسپاچینگ منطقهای برای درک محدودیتها و برنامههای شبکه.
