صرفه‌جویی در مصرف انرژی؛ از کجا شروع کنیم؟

برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، ابتدا باید مشخص شود انرژی کجا و چرا هدر می‌رود. گاهی تنظیم سیستم سرمایش، رفع درز پنجره یا خاموش کردن تجهیزات بلااستفاده کافی است؛ گاهی هم یک دستگاه فرسوده، با وجود استفاده‌ی درست، بیش از نیاز برق مصرف می‌کند. تشخیص این تفاوت کمک می‌کند وقت و هزینه را صرف اقدامی کنید که نتیجه‌ی بیشتری دارد.

کاهش مصرف زمانی ارزشمند است که روشنایی مناسب، آسایش افراد و کیفیت فعالیت حفظ شود. در خانه، این کار از عادت‌های روزمره و نگهداری وسایل شروع می‌شود. در ساختمان‌های اداری و صنایع، بررسی ساعات کار، وضعیت تجهیزات و داده‌های مصرف نیز ضروری است.

مصرف بهینه انرژی یعنی چه؟

مصرف بهینه انرژی یعنی انرژی را به اندازه‌ی نیاز مصرف کنیم و اتلاف آن را به حداقل برسانیم، به‌گونه‌ای که خدمت مورد نیاز همچنان با کیفیت مناسب تامین شود. اگر یک لامپ LED همان روشنایی لامپ قدیمی را با برق کمتر بدهد، مصرف بهینه‌تر شده است. اما خاموش کردن چراغی که لازم است و کار کردن در نور ناکافی، چنین نتیجه‌ای ندارد. این همان مفهومی است که در ادبیات تخصصی به آن بهره‌وری انرژی گفته می‌شود.

مدیریت مصرف انرژی، فرایند بررسی و کنترل مقدار، زمان و شیوه‌ی مصرف است. در این فرایند سه موضوع را باید از هم جدا کرد:

• کاهش مصرف انرژی: با حذف استفاده‌ی غیرضروری یا افزایش بازده تجهیزات، انرژی کمتری مصرف می‌شود.
• مدیریت زمان مصرف: بخشی از فعالیت‌های قابل‌جابه‌جایی به ساعات کم‌باری منتقل می‌شود؛ ساعت‌هایی که تقاضای شبکه کمتر است.
• مدیریت هزینه: تعرفه، قرارداد خرید برق و اجزای صورتحساب بررسی می‌شود تا هزینه‌های قابل‌کنترل کاهش یابد.

این سه اقدام مکمل هم‌اند، اما نتیجه‌ی یکسانی ندارند. جابه‌جایی ساعت روشن کردن یک دستگاه، لزوما مصرف انرژی آن را کم نمی‌کند؛ فقط زمانش را عوض می‌کند. خرید برق با قیمت مناسب‌تر هم به‌خودی‌خود صرفه‌جویی انرژی نیست. شما همان مقدار برق را ارزان‌تر خریده‌اید.

چرا باید در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنیم؟

اولین و ملموس‌ترین نتیجه‌ی صرفه‌جویی در مصرف انرژی، کنترل هزینه‌هاست. وقتی برای روشنایی، سرمایش یا انجام یک کار مشخص انرژی کمتری مصرف شود، هزینه‌ی آن هم متناسب با تعرفه و شرایط مصرف پایین می‌آید. در تعرفه‌های پلکانی برق خانگی، این اثر حتی می‌تواند بیشتر از درصد کاهش مصرف باشد، چون کاهش مصرف ممکن است شما را از پله‌های گران‌تر بیرون بیاورد.

در مقیاس شبکه، کاهش هم‌زمان مصرف مشترکان در ساعات اوج، تقاضای برق را پایین می‌آورد. این موضوع در کشوری مثل ایران که هر تابستان با کمبود تامین و ناترازی برق روبه‌روست، اهمیت دوچندان دارد. البته صرفه‌جویی یک مشترک به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که انشعاب او خاموش نشود. خاموشی‌ها به وضعیت کل شبکه بستگی دارند.

صرفه‌جویی در مصرف انرژی، مصرف سوخت نیروگاه‌ها و آثار زیست‌محیطی آن را هم کاهش می‌دهد. به همین دلیل، اصلاح مصرف در خانه‌ها، ساختمان‌ها و واحدهای تولیدی، علاوه بر منفعت اقتصادی برای مصرف‌کننده، به استفاده‌ی بهتر از منابع انرژی کشور کمک می‌کند.

چگونه در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنیم؟

برای شروع صرفه‌جویی در مصرف انرژی، سراغ وسایلی بروید که مدت زیادی روشن می‌مانند یا توان بالایی دارند؛ مثل کولر، پکیج، یخچال، آبگرمکن برقی و در محیط‌های صنعتی موتورها و کمپرسورها. سپس بررسی کنید چه بخشی از مصرف آن‌ها ضروری است و چه بخشی از تنظیم نادرست، نگهداری ضعیف یا استفاده‌ی اضافی می‌آید.

تنظیم سرمایش و گرمایش متناسب با نیاز

در صرفه‌جویی در مصرف انرژی ساختمان، سرمایش و گرمایش معمولا بزرگ‌ترین سهم مصرف انرژی ساختمان را دارند. گرم کردن بیش از حد خانه در زمستان و سرد کردن بیش از نیاز آن در تابستان، مصرف را بی‌دلیل بالا می‌برد. تنظیم مناسب دما، برنامه‌ریزی ساعات کار سیستم و سرویس منظم تجهیزات، در کنار کاهش اتلاف حرارتی ساختمان، این مصرف را کنترل می‌کند. میزان اثر به اقلیم، نوع دستگاه، عایق ساختمان و مدت استفاده بستگی دارد.

مسیر گردش هوا را باز نگه دارید؛ مبلمان و پرده نباید جلوی رادیاتور یا دریچه‌ی خروجی کولر را بگیرند. فیلترها و بخش‌های قابل‌سرویس دستگاه را هم مطابق دستور سازنده بررسی کنید. پایین آوردن بیشتر دمای ترموستات جای سرویس دستگاه یا رفع مشکل توزیع هوا را نمی‌گیرد؛ فقط مصرف را بالا می‌برد.

یک نکته‌ی مهم درباره‌ی نوع سیستم سرمایش: در ساختمان‌های دارای کولر گازی، باز ماندن در و پنجره هوای گرم را وارد می‌کند و نیاز به سرمایش را بالا می‌برد. اما کولر آبی شرایط متفاوتی دارد و برای کار درست، به یک مسیر خروج هوا، مثلا یک پنجره‌ی نیمه‌باز در سمت مقابل، نیاز دارد. بنابراین توصیه‌ی بستن همه‌ی پنجره‌ها برای همه‌ی سیستم‌های سرمایشی درست نیست. موتور کولر آبی هم خود یکی از مصرف‌کننده‌های مهم تابستان است که می‌توان آن را با نمونه‌ی کم‌مصرف جایگزین کرد. در ادامه به این موضوع بیشتر می‌پردازیم.

کاهش اتلاف انرژی ساختمان

درز پنجره‌ها، عایق نامناسب سقف و دیوارها و تابش مستقیم آفتاب، نیاز ساختمان به گرمایش و سرمایش را افزایش می‌دهند. پیش از خرید دستگاهی با ظرفیت بیشتر، این عوامل را بررسی کنید. خیلی وقت‌ها مشکل این است که ساختمان مدام گرما یا سرما را از دست می‌دهد. درزگیری مناسب و اصلاح عایق، بسته به وضعیت ساختمان، می‌تواند بخش قابل‌توجهی از بار تجهیزات را کم کند.

در فصل گرم، سایه‌بان و پرده در پنجره‌های آفتاب‌گیر، به‌ویژه پنجره‌های غربی و جنوبی، کمک‌کننده است. در فصل سرد هم برای تعویض هوا، به‌جای باز گذاشتن طولانی پنجره، چند دقیقه تهویه‌ی کامل و سپس بستن پنجره را انتخاب کنید. یک هشدار ایمنی را هم جدی بگیرید: درزگیری باید با حفظ تهویه‌ی لازم ساختمان و هوای مورد نیاز وسایل گازسوز، مثل بخاری و آبگرمکن، انجام شود. درزگیری کامل اتاقی که بخاری گازی در آن روشن است، خطر مسمومیت با گاز منوکسید کربن دارد.

تامین روشنایی کافی با مصرف کمتر

اگر هنوز از لامپ رشته‌ای استفاده می‌کنید، جایگزینی آن با LED مناسب می‌تواند مصرف بخش روشنایی را کاهش دهد. مقایسه باید بر اساس روشنایی یکسان انجام شود؛ عدد وات، توان مصرفی لامپ را نشان می‌دهد و لومن، میزان نور خروجی آن را مشخص می‌کند.

تعویض لامپ‌ها را از فضاهایی شروع کنید که ساعات بیشتری روشن می‌مانند. استفاده از نور روز و خاموش کردن چراغ فضاهای خالی نیز همچنان اهمیت دارد؛ حتی یک لامپ کم‌مصرف، اگر بی‌دلیل روشن بماند، انرژی هدر می‌دهد.

حذف مصرف برق وسایل بلااستفاده

بعضی وسایل، مثل تلویزیون، گیرنده‌ی دیجیتال و تجهیزات صوتی و تصویری، در حالت آماده‌به‌کار هم برق مصرف می‌کنند. قطع برق وسایل غیرضروری در زمان عدم استفاده، با کلید خود دستگاه یا یک چندراهی کلیددار، این مصرف پنهان را حذف می‌کند. سهم این اقدام به نوع و تعداد وسایل بستگی دارد.

این توصیه را برای تجهیزاتی که باید پیوسته روشن بمانند به کار نبرید. یخچال، سامانه‌ی امنیتی یا مودمی که تجهیزات دیگر به آن وابسته‌اند، نباید صرفا برای کاهش مصرف آماده‌به‌کار خاموش شوند.

استفاده درست از لوازم خانگی

ماشین لباسشویی و ظرفشویی را با بار مناسب روشن کنید؛ شست‌وشوی چندباره با بار کم می‌تواند مصرف اضافی ایجاد کند. در صورت تناسب با نوع لباس یا ظروف، از برنامه‌ی اقتصادی و دمای پایین‌تر استفاده کنید. پر کردن بیش از ظرفیت دستگاه نیز انتخاب مناسبی نیست و می‌تواند کیفیت شست‌وشو را کاهش دهد.

در استفاده از یخچال و فریزر، سلامت لاستیک دور در، تنظیم دما و فاصله‌ی لازم برای گردش هوا را طبق راهنمای سازنده بررسی کنید. در دستگاه‌هایی که به برفک‌زدایی دستی نیاز دارند، این کار را به‌موقع انجام دهید. هنگام آشپزی نیز در فر را بی‌دلیل باز نکنید تا گرمای داخل آن کمتر خارج شود.

انتخاب تجهیزات متناسب با نیاز و مصرف انرژی

برچسب انرژی برای مقایسه‌ی وسایل مفید است، اما فقط دستگاه‌های هم‌رده و با ظرفیت مشابه را با هم مقایسه کنید. یک یخچال بزرگ‌تر، حتی با رده‌ی انرژی بهتر، ممکن است در مجموع بیشتر از یک یخچال کوچک‌تر برق مصرف کند.

پیش از خرید، ظرفیت مورد نیاز، ساعات استفاده، هزینه‌ی نگهداری و مصرف انرژی را کنار هم بگذارید. برای تصمیم درباره‌ی تعویض دستگاهی که هنوز سالم است، فقط به کم‌مصرف‌تر بودن مدل جدید تکیه نکنید. صرفه‌جویی مورد انتظار را با هزینه‌ی خرید و نصب مقایسه کنید.

کدام اقدام برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی اولویت دارد؟

اولویت مناسب، اقدامی است که اتلاف بیشتری را با هزینه و دشواری قابل‌قبول برطرف کند. جدول زیر برای انتخاب نقطه‌ی شروع کمک می‌کند؛ هزینه‌ها نسبی‌اند و با ابعاد کار تغییر می‌کنند.

قاعده‌ی کلی صرفه‌جویی و بهینه‌سازی در مصرف انرژی ساده است: از اقدامات کم‌هزینه شروع کنید و سرمایه‌گذاری سنگین را برای وقتی نگه دارید که داده‌ها آن را توجیه کنند. در یک دفتر اداری، روشن ماندن سرمایش پس از پایان ساعت کار ممکن است اولین مورد قابل‌اصلاح باشد.

در یک واحد صنعتی، نشتی شبکه‌ی هوای فشرده، موتورهایی که بی‌بار کار می‌کنند یا پمپ‌هایی که بیش از نیاز طراحی شده‌اند، معمولا اولویت بیشتری دارند. مشترکان صنعتی باید ضریب توان را هم بررسی کنند، چون پایین بودن آن هزینه‌ی اضافه در قبض ایجاد می‌کند. در هر حال، انتخاب باید از وضعیت واقعی مصرف شروع شود.

چگونه میزان صرفه‌جویی در مصرف انرژی را اندازه بگیریم؟

برای اندازه‌گیری صرفه‌جویی در مصرف انرژی، ابتدا مقدار مصرف ثبت‌شده را بررسی کنید. مبلغ قبض تحت تاثیر تعرفه، تعداد روزهای دوره و هزینه‌های دیگر صورتحساب قرار می‌گیرد؛ بنابراین در بررسی مصرف برق، کیلووات‌ساعت مصرفی را مبنای مقایسه قرار دهید.

این مقایسه زمانی معنا دارد که شرایط مصرف را هم در نظر بگیرید. خنک‌تر شدن هوا، کاهش ساعات حضور در ساختمان یا کنار گذاشتن یک دستگاه می‌تواند مصرف را پایین بیاورد. اگر کولر را سرویس کرده‌اید و مصرف برق کاهش یافته است، باید مشخص شود چه مقدار از این کاهش به سرویس دستگاه مربوط می‌شود و چه مقدار از تغییر آب‌وهوا یا ساعات استفاده ناشی شده است.

در واحدهای صنعتی، میزان تولید نیز باید وارد محاسبه شود. کاهش تولید معمولا مصرف برق را پایین می‌آورد. برای ارزیابی بهبود بهره‌وری، انرژی مصرف‌شده به ازای هر واحد محصول را بررسی کنید و تغییر ساعات کار، نوع محصول و شرایط تولید را هم لحاظ کنید.

در پروژه‌های تخصصی، کارشناسان برای سنجش نتیجه از خط مبنای مصرف استفاده می‌کنند. این مبنا نشان می‌دهد اگر اقدام بهینه‌سازی انجام نمی‌شد، مجموعه در شرایط دوره‌ی بررسی چقدر انرژی مصرف می‌کرد. با مقایسه‌ی مصرف واقعی و این مقدار، می‌توان میزان صرفه‌جویی حاصل از اصلاح تجهیزات یا روش کار را برآورد کرد.

صرفه‌جویی انرژی چه ارتباطی با گواهی صرفه‌جویی دارد؟

صرفه‌جویی در مصرف انرژی می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌ها، از طریق دریافت و فروش گواهی صرفه‌جویی انرژی درآمد ایجاد کند. بند «پ» ماده‌ی ۴۶ قانون برنامه‌ی هفتم، مبنای قانونی صدور این گواهی‌ها و انتقال و معامله‌ی آن‌ها در بورس انرژی را فراهم کرده است. برای مصرف‌کنندگان تولیدی، میزان صرفه‌جویی با در نظر گرفتن تغییرات تولید محاسبه می‌شود تا اثر بهینه‌سازی از کاهش مصرف ناشی از افت تولید تفکیک شود.

دریافت گواهی به محاسبه و تایید صرفه‌جویی طبق ضوابط مربوط بستگی دارد. به همین دلیل، پیش از اجرای پروژه باید روش اندازه‌گیری، مدارک لازم و شرایط صدور گواهی بررسی شود. این بررسی کمک می‌کند امکان کسب درآمد از صرفه‌جویی نیز در ارزیابی اقتصادی پروژه لحاظ شود.

برقتو چگونه به مدیریت مصرف انرژی کمک می‌کند؟

برقتو با بررسی قبوض، ساعات کار و تجهیزات اصلی مجموعه، به شناسایی فرصت‌های صرفه‌جویی و بهینه‌سازی مصرف برق کمک می‌کند. این بررسی مشخص می‌کند کدام بخش‌ها به اصلاح نیاز دارند و برای هرکدام چه راهکاری مناسب‌تر است؛ از تنظیم و سرویس تجهیزات تا تغییر زمان استفاده یا جایگزینی دستگاه‌های پرمصرف. هزینه‌ی اجرا و میزان صرفه‌جویی موردانتظار نیز مبنای اولویت‌بندی اقدامات قرار می‌گیرد.

طرح تعویض موتور کولر آبی با موتور کم‌مصرف BLDC، یکی از طرح‌های برقتو برای کاهش مصرف برق تجهیزات سرمایشی است. در این طرح، مشخصات کولر و سازگاری آن با موتور جدید بررسی می‌شود تا کاهش مصرف با حفظ عملکرد مناسب کولر همراه باشد.

در کنار بهینه‌سازی، برقتو شرایط تامین برق مصرفی مجموعه را هم بررسی می‌کند. اصلاح تجهیزات و نحوه‌ی استفاده از آن‌ها به کاهش مصرف کمک می‌کند و انتخاب روش مناسب خرید برق، هزینه‌ی تامین انرژی را مدیریت می‌کند.

برای شروع، قبوض دوره‌های اخیر و اطلاعات تجهیزات و ساعات کار مجموعه‌ی خود را با کارشناسان برقتو در میان بگذارید. با بررسی این اطلاعات، می‌توان راهکارهای مناسب را مشخص کرد و درباره‌ی اولویت اجرا و هزینه‌ی آن‌ها تصمیم گرفت.

سوالات متداول