قوانین قرارداد دوجانبه برق سالهاست در بازار برق ایران جریان دارند. مصوبهی هیئت وزیران در سال ۱۳۹۴ خرید برق صنایع بزرگ با قرارداد دوجانبه را صریحا پیشبینی کرد و مقررات سالهای بعد این امکان را مرحلهبهمرحله به الزام تبدیل کردند.
تازهترین چارچوب این قوانین را آییننامهی اجرایی بند «ب» مادهی ۴۳ قانون برنامهی هفتم پیشرفت تعیین میکند که اردیبهشت ۱۴۰۵ ابلاغ شد. این آییننامه همهی مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر را موظف میکند برق خود را از بورس انرژی یا شرکتهای خردهفروش دارای مجوز وزارت نیرو بخرند و برای مشترکان بالای یک مگاوات تکلیف سختگیرانهتری میگذارد.
قرارداد دوجانبه در همین چارچوب یکی از قالبهای معامله در بازار فیزیکی بورس است. پیش از امضا، سه موضوع را روشن کنید: تکلیف قانونی واحد خود، بستر ثبت قرارداد و هزینههایی که جدا از قیمت انرژی در قبض میآید.
با این تغییرات، بخشی از محتواهای منتشرشده هنوز آستانهی ۵ مگاوات یا ضریبهای جریمهی سالهای گذشته را تکرار میکنند. مدیری که بر همین اطلاعات تکیه کند، ممکن است قراردادی ببندد که با تکلیف امروز او فاصله دارد. در ادامه، مبنای فعلی مقررات، مشمولان هر تکلیف، بندهای ضروری قرارداد و مراحل انعقاد آن را مرور میکنیم.
- قرارداد دوجانبه برق در مقررات فعلی چه جایگاهی دارد؟
- سیر تحول قوانین قرارداد دوجانبه برق از ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۵
- چه کسانی مشمول قوانین قرارداد دوجانبه برق هستند؟
- تکلیف ویژه مشترکان بالای یک مگاوات در بازار مشتقه
- قرارداد دوجانبه برق چه بندهایی باید داشته باشد؟
- مراحل انعقاد قرارداد دوجانبه برق برای صنایع
- اجزای هزینه برق پس از قرارداد دوجانبه
- پیامد خرید برق خارج از مسیر قانونی و ریسکهای رایج قرارداد دوجانبه
- قرارداد دوجانبه برق یا خرید از بورس انرژی؟
- برقتو در قرارداد دوجانبه برق چه کمکی به کارخانه میکند؟
- قرارداد دوجانبه خرید برق
- سوالات متداول درباره قوانین قرارداد دوجانبه برق
قرارداد دوجانبه برق در مقررات فعلی چه جایگاهی دارد؟
در خرید برق دوجانبه، عرضهکننده و مصرفکننده مستقیما بر سر مقدار برق، دورهی تحویل، قیمت یا فرمول قیمت و شرایط پرداخت توافق میکنند. تفاوت اصلی این روش با خرید از شبکه در همین مذاکره است؛ در خرید از شبکه، تعرفهی ابلاغی همهی این موارد را تعیین میکند. قیمت ثابت، حذف واسطه یا تضمین تحویل هم فقط زمانی برقرار میشود که در مفاد قرارداد آمده باشد.
آییننامهی ۱۴۰۵ قرارداد دوجانبه را در کنار حراج جزو سازوکارهای «بازار فیزیکی» بورس انرژی تعریف کرده است. هر سه تابلوی برق بورس، یعنی تابلوی اول، تابلوی برق آزاد و تابلوی برق سبز، هم قالب فیزیکی دارند و هم قالب مشتقه. طرف فروشنده هم باید شخص حقوقی دارای مجوز وزارت نیرو باشد؛ از نیروگاههای حرارتی، تجدیدپذیر و تولید پراکنده تا شرکتهای خردهفروش، کارورهای انرژی و تجمیعکنندگان.
امروز دو تصویر از قرارداد دوجانبه در بازار برق ایران وجود دارد:
| معیار | قرارداد دوجانبه در بستر بورس | قرارداد دوجانبهی ثبتشده نزد مدیریت شبکه |
| بستر معامله | بازار فیزیکی تابلوهای برق در بورس انرژی | خارج از بورس با ثبت نزد شرکت مدیریت شبکه برق ایران |
| مبنای مقرراتی | تعاریف مادهی ۱ آییننامهی بند «ب» مادهی ۴۳ (۱۴۰۵) | دستورالعملها و رویههای وزارت نیرو در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ |
| وضعیت پس از ۱۴۰۵ | پیشبینیشده در متن آییننامه | اعتبار این مسیر پس از ابلاغ آییننامهی ۱۴۰۵ |
تکلیف مشترکان بالای یک مگاوات به همین بستر معامله گره خورده است و بخشهای بعد سراغ آن میروند.
سیر تحول قوانین قرارداد دوجانبه برق از ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۵
مقررات خرید برق صنایع در یک دهه چند بار تغییر کرده و آستانهی مشمولیت هر بار پایینتر آمده است. مهمترین اسناد مرتبط با قرارداد دوجانبه به ترتیب زمان در جدول زیر آمدهاند:
| سند | تاریخ | محتوای اصلی |
| مصوبهی هیئت وزیران | ۱۳۹۴/۱۱/۱۰ | امکان خرید اختیاری برق صنایع بیش از ۵ مگاوات از بورس انرژی یا با قرارداد دوجانبه با نیروگاهها |
| ابلاغیهی هیئت وزیران | ۱۳۹۹/۰۷/۲۰ | الزام مشترکان صنعتی بیش از ۵ مگاوات به خرید از قرارداد دوجانبه یا روشهای متداول بورس از اردیبهشت ۱۴۰۰ |
| قانون مانعزدایی از توسعهی صنعت برق | ۱۴۰۱/۰۸/۱۵ | امکان فروش برق مازاد نیروگاههای صنایع در بورس یا با قرارداد دوجانبه |
| دستورالعمل وزیر نیرو و ابلاغیهی اجرایی آن | ۱۴۰۱/۱۲/۲۷ و ۱۴۰۲/۰۳/۲۰ | الزام مشترکان بیش از یک مگاوات به تامین برق از تابلوهای بورس یا قرارداد دوجانبه از خرداد ۱۴۰۲ |
| آییننامهی مادهی ۴ قانون مانعزدایی | ۱۴۰۲/۰۸/۱۶ | اجازهی فروش مازاد نیروگاه صنایع به صنایع دیگر با قیمت توافقی در قالب دوجانبه یا بورس |
| ویرایش دستورالعمل توسعهی معاملات برق در بورس | مهر ۱۴۰۳ | ثبت الزامی قراردادهای دوجانبه و خردهفروشی بیش از ۲۰ مگاوات در بورس انرژی |
| آییننامهی اجرایی بند «ب» مادهی ۴۳ برنامهی هفتم | تصویب ۱۴۰۵/۰۲/۰۶، ابلاغ ۱۴۰۵/۰۲/۲۲ | الزام مشترکان ۱۵۰ کیلووات و بیشتر و تکلیف ویژهی مشترکان بیش از یک مگاوات |
مرجع اصلی امروز آییننامهی ۱۴۰۵ است. وضعیت بندهای اسناد قبلی را باید یکبهیک سنجید؛ برخی هنوز اجرا میشوند و برخی جای خود را به آییننامهی جدید دادهاند. نسخ صریح یا ضمنی بندهای اسناد ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳ توسط آییننامهی ۱۴۰۵ پس هر عدد یا ضریبی را که فقط در مصوبههای قدیمی آمده، پیش از امضای قرارداد با متن آییننامهی جدید تطبیق دهید.

چه کسانی مشمول قوانین قرارداد دوجانبه برق هستند؟
ملاک مشمولیت، «قدرت قراردادی» ثبتشده در قرارداد انشعاب با شرکت توزیع یا برق منطقهای است. تکلیف هر گروه بر اساس آییننامهی ۱۴۰۵ و دستورالعملهای مرتبط در این جدول آمده است:
| قدرت قراردادی | تکلیف | زمان اجرا |
| کمتر از ۳۰ کیلووات | دریافت برق از شرکت توزیع و امکان خرید اختیاری از خردهفروش | — |
| ۳۰ کیلووات و بیشتر | تامین برق از بورس انرژی یا خردهفروش دارای مجوز | یک سال پس از ابلاغ آییننامه |
| ۱۵۰ کیلووات و بیشتر | تامین برق از بورس انرژی یا خردهفروش دارای مجوز | دو ماه پس از ابلاغ آییننامه |
| بیش از یک مگاوات | تامین برق تا سقف مصرف مجاز از بازار مشتقهی بورس، خرید مستقیم گواهی ظرفیت و رعایت سهم برق سبز | مطابق آییننامه (شرح در بخش بعد) |
| قراردادهای بیش از ۲۰ مگاوات | ثبت قرارداد دوجانبه در بورس انرژی (دستورالعمل مهر ۱۴۰۳) | اعتبار فعلی |
مادهی ۲ آییننامه برای مشترکان ۱۵۰ کیلووات تا یک مگاوات دو مسیر را نام میبرد: بورس انرژی و شرکتهای خردهفروش دارای مجوز. به همین دلیل، این گروه معمولا قرارداد خود را با یک خردهفروش میبندد.
تکلیف ویژه مشترکان بالای یک مگاوات در بازار مشتقه
تبصرهی ۵ آییننامه برای افزایش رقابت و کشف منصفانهی قیمت، مشترکان با قدرت قراردادی بیش از یک مگاوات را مکلف میکند برق مصرفی خود را تا سقف مجاز، پیش از دورهی تحویل و بهصورت رقابتی در بازار مشتقهی بورس تامین کنند. بازار مشتقه در تعریف آییننامه بازاری با معاملات پیوسته و حراج رقابتی تمامالکترونیک است.
سقف مصرف مجاز چیست و چه کسی آن را تعیین میکند؟
طبق تبصرهی ۲، کارگروهی از وزارتخانههای نیرو و امور اقتصادی و دارایی سقف مصرف مجاز را هر ماه و یک ماه زودتر تعیین میکند. در این تعیین، ظرفیت نیروگاههای پربازده بهویژه در ساعات اوج بار اولویت دارد. مصرف فراتر از سقف به تابلوهای دیگر، مانند برق آزاد و برق سبز، میرود.
آییننامه برق خریداریشده از این دو تابلو را از قطع و محدودیت در دورهی ناترازی تابستان و دورهی محدودیت سوخت مستثنا کرده است؛ بنابراین معافیت از خاموشی به تابلوی خرید بستگی دارد.

تکالیف برق سبز و گواهی ظرفیت
ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان سهمی از برق مصرفی صنایع مشمول را به برق تجدیدپذیر اختصاص داده است. این سهم تکلیفی جداگانه است و از تابلوی برق سبز بورس یا با احداث نیروگاه تجدیدپذیر تامین میشود.
تکلیف دوم به ظرفیت مربوط است. متقاضیان با قدرت قراردادی یک مگاوات و بیشتر باید گواهی ظرفیت را خودشان از بورس بخرند. برای متقاضیان کوچکتر، شرکت توزیع به نمایندگی از آنها خرید میکند و هزینه را از متقاضی میگیرد.
قرارداد دوجانبه برق چه بندهایی باید داشته باشد؟
قوانین قرارداد دوجانبه برق چارچوب کلی معامله را میسازند و بخش بزرگی از ریسک در جزئیات متن قرارداد شکل میگیرد. ده بند زیر را پیش از امضا بررسی کنید؛ ستون آخر نشان میدهد کدام بند پشتوانهی مستقیم مقرراتی دارد و کدام توصیهی تجاری است:
| بند قرارداد | کارکرد | نوع |
| هویت و مجوز فروشنده | احراز صلاحیت فروشنده بهعنوان عرضهکنندهی دارای مجوز وزارت نیرو | الزام مقرراتی |
| سقف مصرف مجاز | همخوانی مقدار قرارداد با سقف ماهانهی مشترک | الزام مقرراتی |
| مقدار توان و انرژی | تطبیق خرید با الگوی مصرف در بازههای پرباری، میانباری و کمباری | توصیهی تجاری |
| دوره و تمدید | همخوانی دوره با برنامهی تولید و تغییرات ماهانهی مقررات | توصیهی تجاری |
| قیمت یا فرمول قیمت | شفافیت مبنای قیمت، شاخص مرجع و سازوکار تعدیل | توصیهی تجاری |
| اختلاف مصرف واقعی و مقدار قرارداد | روش تسویهی مصرف کمتر یا بیشتر از مقدار قرارداد | توصیهی تجاری |
| هزینهی خدمات شبکه و ترانزیت | تعیین طرف مسئول پرداخت هزینهی شبکه | توصیهی تجاری |
| تضامین و سررسید پرداخت | کنترل ریسک تاخیر در پرداخت یا تحویل برای هر دو طرف | توصیهی تجاری |
| قوهی قاهره و محدودیت شبکه | تعیین وضعیت قرارداد در دورهی محدودیت سوخت یا خاموشی سراسری | توصیهی تجاری |
| بستر ثبت، فسخ و حل اختلاف | اعتبار معامله در صورتحساب و سازوکار حل اختلاف | توصیهی تجاری |
هر بندی را که در پیشنویس مبهم مانده، پیش از امضا با فروشنده اصلاح کنید.
مراحل انعقاد قرارداد دوجانبه برق برای صنایع
مسیر انعقاد قرارداد دوجانبه، از تصمیم تا اعمال برق خریداریشده در قبض، معمولا هشت مرحله دارد:
- احراز مشمولیت: قدرت قراردادی را از قرارداد انشعاب استخراج کنید و گروه واحد خود را در جدول مشمولیت پیدا کنید.
- تحلیل الگوی مصرف: مصرف دستکم دوازده ماه اخیر را به تفکیک بازههای پرباری، میانباری و کمباری بررسی کنید.
- برآورد تکالیف جانبی: سقف مصرف مجاز، سهم برق سبز و نیاز به گواهی ظرفیت را مشخص کنید تا مقدار قابل خرید با قرارداد روشن شود.
- انتخاب عرضهکننده: مجوز وزارت نیرو و سابقهی تحویل فروشنده را بسنجید.
- مذاکره و تنظیم قرارداد: پیشنویس را با ده بند بخش قبل تطبیق دهید.
- ثبت معامله: قرارداد را در بستری ثبت کنید که مقررات برای گروه شما تعیین کرده است.
- هماهنگی با شرکت توزیع یا برق منطقهای: از اعمال معامله در صورتحساب مطمئن شوید. در رویهی ۱۴۰۲، این مرحله با انعقاد الحاقیه بر قرارداد تامین برق انجام میشد.
- پایش ماهانه: صورتحساب هر ماه را با مقدار قرارداد و سقف مجاز همان ماه مقایسه کنید.
مراحل دوم و سوم بیشترین اثر را بر کیفیت قرارداد دارند. خریدی که بر برآورد نادرست مصرف بنا شود، حتی با قیمت مناسب، در تسویهی ماهانه هزینهی پنهان میسازد.
اجزای هزینه برق پس از قرارداد دوجانبه
قیمت توافقی انرژی یکی از چند جزء هزینهی برق است. آییننامهی ۱۴۰۵ توانیر را موظف کرده است هزینهی خرید برق، خدمات شبکهی انتقال، خدمات شبکهی توزیع و مابهالتفاوت اجرای مقررات را جداگانه ثبت کند.
هزینه ترانزیت برق یا خدمات شبکه، بهای استفاده از شبکهی انتقال، فوقتوزیع و توزیع برای رساندن برق از محل تولید به محل مصرف است و مبنای آن مصوبهی شمارهی ۱۴۳۲۳۳ مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۱۲ شورای عالی انرژی است.
ساختار کلی هزینه را میتوان در این فرمول خلاصه کرد:
نرخ هر جزء به مقررات جاری، سطح ولتاژ و مفاد قرارداد بستگی دارد. برای مقایسهی پیشنهادها، کل هزینهی هر گزینه را محاسبه کنید و نتیجهها را کنار هم بگذارید.
پیامد خرید برق خارج از مسیر قانونی و ریسکهای رایج قرارداد دوجانبه
مشترکی که مسیرهای تعیینشده را کنار بگذارد، در صورتحساب با نرخ بالاتری روبهرو میشود. طبق تبصرهی ۴ آییننامه، برق مشترکان بالای ۳۰ کیلووات در این وضعیت از طریق خردهفروش برندهی مناقصهی شرکت توزیع یا برق منطقهای و در بستر بورس تامین میشود.
جدا از جریمه، این ریسکها در قراردادهای دوجانبه بیشتر دیده میشوند:
- تکیه بر آستانهها و ضریبهای منسوخ مصوبههای قدیمی
- خرید کمتر یا بیشتر از نیاز به دلیل تحلیل ناقص الگوی مصرف
- فرمول قیمت مبهم یا فاقد سازوکار تعدیل
- ضعف تضامین تحویل و پرداخت در متن قرارداد
- حذف هزینهی خدمات شبکه از مقایسهی پیشنهادها
شناخت دقیق قوانین قرارداد دوجانبه برق بیشتر این ریسکها را پیش از امضا کنترل میکند؛ رفع همین مشکلات پس از امضا چند برابر هزینه دارد.

قرارداد دوجانبه برق یا خرید از بورس انرژی؟
انتخاب میان خرید برق از بورس انرژی و قرارداد دوجانبه برق به سه معیار بستگی دارد:
- میزان پیشبینیپذیری قیمت مورد نیاز کارخانه
- انعطاف لازم در تحویل و پرداخت
- توان داخلی برای پیگیری معاملات بورس
کارخانهای که تیم تخصصی بازار برق دارد، معاملهی مستقیم در بورس را راحتتر مدیریت میکند. پاسخ نهایی برای هر واحد صنعتی متفاوت است و تکلیف تبصرهی ۵ هم بر آن اثر میگذارد.
برقتو در قرارداد دوجانبه برق چه کمکی به کارخانه میکند؟
برقتو خدمت قرارداد دوجانبه خرید برق را در فهرست خدمات خود دارد. کارشناسان برقتو پیش از انتخاب مسیر، قدرت قراردادی و الگوی مصرف واحد شما را بررسی میکنند تا مسیر قانونی و ساختار قرارداد متناسب با شرایط کارخانه مشخص شود.
سوالات متداول درباره قوانین قرارداد دوجانبه برق
آیا مشترک ۱۵۰ کیلووات تا یک مگاوات میتواند مستقیم با نیروگاه قرارداد دوجانبه ببندد؟
مادهی ۲ آییننامهی ۱۴۰۵ برای این گروه دو مسیر را نام میبرد: بورس انرژی و شرکتهای خردهفروش دارای مجوز. به همین دلیل، این مشترکان معمولا با خردهفروش قرارداد میبندند.
قرارداد دوجانبه برق چه مدت اعتبار دارد و قابل تمدید است؟
طرفین مدت قرارداد را تعیین میکنند و قواعد بستر ثبت معامله هم بر آن اثر میگذارد. سقف مصرف مجاز هر ماه تعیین میشود؛ پس بهتر است قرارداد سازوکاری برای تطبیق مقدار ماهانه با این سقف داشته باشد و شرایط تمدید را صریح بیان کند.
اگر مصرف واقعی کمتر یا بیشتر از مقدار قرارداد باشد چه میشود؟
اختلاف مصرف طبق مفاد قرارداد و قواعد صورتحساب تسویه میشود. قرارداد مبهم ممکن است این اختلاف را به نرخی بالاتر از قیمت توافقی برساند؛ پس روش تسویهی مصرف کمتر و بیشتر را پیش از امضا مکتوب کنید.
آیا خرید برق با قرارداد دوجانبه از قطعی برق معاف میکند؟
معافیت از قطعی به تابلوی خرید بستگی دارد. آییننامهی ۱۴۰۵ برق خریداریشده از تابلوی برق آزاد و تابلوی برق سبز را از قطع و محدودیت در دورهی ناترازی مستثنا کرده است. بنابراین تابلو و بستر ثبت قرارداد شما وضعیت آن را مشخص میکند.
آیا قرارداد دوجانبه سهم برق سبز را هم پوشش میدهد؟
سهم برق سبز طبق مادهی ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان تکلیفی جداگانه است. صنایع مشمول این سهم را از تابلوی برق سبز بورس یا با احداث نیروگاه تجدیدپذیر تامین میکنند و قرارداد دوجانبهی معمولی برای خرید باقی مصرف به کار میرود.



