خرید برق صنعتی چهار مرحله دارد: بررسی دادههای مصرف کارخانه، انتخاب روش تامین برق مصرفی، ارزیابی اقتصادی آن روش و در نهایت عقد قرارداد و پایش مصرف. شرط ورود به این فرایند هم روشن است؛ بر اساس ماده ۲ آییننامه اجرایی بند (ب) ماده ۴۳ قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت، مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر موظفاند برق مورد نیاز خود را از بورس انرژی یا شرکتهای خردهفروش دارای مجوز وزارت نیرو تامین کنند. یعنی برای بخش بزرگی از کارخانهها، تامین برق صنعتی از بستر بازار دیگر یک انتخاب نیست؛ تکلیفی قانونی است که نحوه اجرای آن مستقیما روی بهای تمامشده تولید اثر میگذارد.
برق برای یک کارخانه، یک قلم هزینه جاری در کنار آب و اجاره نیست. هر ساعت توقف خط تولید هم سفارش را عقب میاندازد و هم بخشی از ظرفیت را میسوزاند. پس هزینه واقعی برق را باید کنار ریسک در دسترس نبودن آن سنجید، نه فقط در سطر آخر قبض.
در سالهای اخیر چند تغییر همزمان، معادله تامین برق صنایع را عوض کرده است: ناترازی تابستانی و محدودیتهای شبکه، الزام مشترکان بزرگ به خرید برق از بازار و تکلیف تامین بخشی از مصرف از منابع تجدیدپذیر. نتیجه اینکه مدیر کارخانه دیگر فقط با یک قبض ماهانه طرف نیست؛ باید برای تامین برق خود سبد طراحی کند.
در ادامه، مراحل تامین برق صنعتی کارخانجات، اطلاعاتی که برای شروع لازم است و شرایط قانونی و فنی هر مسیر را بررسی میکنیم.
برق صنعتی چیست و چرا تامین آن برای کارخانه اهمیت دارد؟
برق صنعتی به برق مصرفی واحدهای تولیدی و معدنی گفته میشود که در ساختار تعرفههای کشور با کد تعرفه ۴ (مصارف تولید) شناخته میشود. تفاوت آن با برق خانگی یا عمومی تنها در نرخ نیست؛ در شیوه اندازهگیری و محاسبه است.
در مصارف خانگی، ملاک اصلی مقدار انرژی مصرفشده در پلههای تعیینشده است. در برق صنعتی دو کمیت جداگانه اندازهگیری میشود و هر کدام هزینه خودش را دارد:
- قدرت (توان): بیشترین توانی که کارخانه در یک بازه کوتاه از شبکه میکشد، بر حسب کیلووات. قدرت قراردادی و جریمه تجاوز از قدرت بر همین مبنا محاسبه میشود.
- انرژی: مجموع مصرف در طول دوره، بر حسب کیلوواتساعت. بهای انرژی از این رقم به دست میآید.
این تفکیک را جدی بگیرید. یک کارخانه ممکن است مصرف ماهانه متوسطی داشته باشد، اما به دلیل راهاندازی همزمان تجهیزات از قدرت قراردادی خود عبور کند، که هزینه های سنگینی را روی قبض قبض مشترک ایجاد مینماید.
در محاسبه هزینه نهایی قبض زمان مصرف هم اثر مستقیم دارد. در ابلاغیه تعرفه مصارف تولید، که در اجرای ماده ۳ قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق صادر میشود، ضریب ساعات میانباری، اوج بار و کمباری به ترتیب ۱، ۲ و ۰.۵ تعیین شده است. یعنی یک کیلوواتساعت مصرف در اوج بار، چهار برابر همان مصرف در ساعات کمباری هزینه دارد. جزئیات نرخها و ضرایب گروههای صنعتی را پیشتر در مقاله تعرفه برق صنعتی بررسی کردهایم.
اما هزینه فقط نیمی از ماجراست. قطع برق یک کوره ذوب یا یک خط بستهبندی، سه اثر پشت سر هم میگذارد: توقف تولید و عقب افتادن سفارش، ضایعات مواد در جریان ساخت و فشار مضاعف بر تجهیزات هنگام راهاندازی مجدد. در صنایعی با فرآیند پیوسته، هزینه یک خاموشی کوتاه بهسادگی از اختلاف نرخ برق در کل دوره بیشتر میشود.
تامین برق صنعتی فقط تامین انرژی نیست؛ مدیریت ریسک تولید است.
چه عواملی مقدار برق مورد نیاز کارخانه را تعیین میکنند؟
پیش از انتخاب هر روشی برای خرید برق صنعتی، باید روشن شود کارخانه دقیقا چه مقدار برق و در چه ساعاتی نیاز دارد. سه عامل زیر این تصویر را میسازند.
قدرت قراردادی و ظرفیت مصرف
قدرت قراردادی یا دیماند، سقف توانی است که شرکت برق برای انشعاب کارخانه تعهد کرده و مشترک هم بابت آن هزینه میپردازد. اگر مصرف لحظهای از این سقف عبور کند، مبلغی با عنوان تجاوز از قدرت به صورتحساب اضافه میشود.
این عدد فقط یک مشخصه فنی نیست؛ تعیین میکند کارخانه مشمول کدام بخش از مقررات برق صنعتی است. آستانه ۱۵۰ کیلووات در آییننامه بند (ب) ماده ۴۳، آستانه یک مگاوات در ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان و دستهبندیهای تعرفهای همگی بر پایه قدرت قراردادی تعریف شدهاند.
برای اینکه ببینید هر یک از این اقلام کجای صورتحساب مینشیند، اجزای قبض برق را مرور کنید.
الگوی مصرف برق
دو کارخانه با مصرف ماهانه برابر میتوانند صورتحسابهای کاملا متفاوتی داشته باشند. آنچه این تفاوت را میسازد، الگوی مصرف است:
- تعداد شیفتها و توزیع ساعات کاری در شبانهروز
- سهم مصرف در ساعات اوج بار نسبت به کل دوره
- یکنواخت یا جهشی بودن بار در طول روز
- اختلاف مصرف میان فصل گرم و فصل سرد
هرچه سهم مصرف در ساعات کم باری بیشتر باشد، متوسط نرخ هر کیلوواتساعت پایینتر میآید. این تنها اهرمی است که بدون تغییر در قرارداد خرید برق صنعتی هم در دسترس کارخانه قرار دارد.
نوع فعالیت صنعتی
رفتار مصرف در صنایع مختلف یکسان نیست و همین موضوع مسیر مناسب تامین برق را تغییر میدهد. جدول زیر تفاوتهای کلی چند گروه صنعتی را از نظر الگوی بار نشان میدهد:
گروه صنعتی | ویژگی الگوی مصرف | امکان جابهجایی بار | حساسیت به قطعی |
فولاد و ریختهگری | بار سنگین و جهشی هنگام ذوب | محدود | بسیار زیاد |
سیمان و کانی غیرفلزی | بار نسبتا یکنواخت و پیوسته | نسبتا زیاد (بخش آسیاب) | متوسط |
صنایع غذایی | بار متوسط با نیاز دائم به سرمایش | کم در بخش سردخانه | زیاد |
شیمیایی و پتروشیمی | فرآیند پیوسته و حساس به توقف | بسیار محدود | بسیار زیاد |
نساجی | بار متوسط و قابل برنامهریزی | زیاد | متوسط |
هرچه امکان جابهجایی بار بیشتر باشد، کارخانه هم در مذاکره بر سر قرارداد و هم در مدیریت ساعات اوج دست بازتری دارد. به همین دلیل، نوع صنعت یکی از ورودیهای اصلی انتخاب روش تامین برق صنعتی است.
مراحل تامین برق صنعتی کارخانجات
مسیر خرید برق صنعتی یک فرآیند چهار مرحلهای است و ترتیب این مراحل اهمیت دارد. انتخاب روش تامین پیش از شناخت الگوی مصرف، معمولا به قراردادی میانجامد که با نیاز واقعی کارخانه نمیخواند.
مرحله اول: بررسی اطلاعات مصرف برق
پرونده خرید برق صنعتی با دادههای مصرف باز میشود، نه با استعلام قیمت. حداقل اطلاعاتی که باید جمعآوری شود:
- شناسه قبض و مشخصات انشعاب
- قدرت قراردادی (دیماند) بر حسب کیلووات
- مصرف دورهای به تفکیک اوج بار، میانباری و کمباری
- سابقه دستکم دوازده ماه مصرف، برای دیدن نوسان فصلی
- ساعات و شیفتهای کاری و برنامه تولید سال پیش رو
خروجی این مرحله یک عدد نیست، یک منحنی است: منحنی بار کارخانه. تمام تصمیمهای بعدی روی همین منحنی گرفته میشود.
مرحله دوم: تعیین روش مناسب تامین برق
برای تامین برق صنعتی، سه مسیر اصلی پیش روی یک واحد صنعتی قرار دارد.
خرید از بورس انرژی. مشترک یا نماینده او در تابلوهای بورس انرژی ایران خرید میکند. قیمت شفاف است و بر اساس عرضه و تقاضا استوار میشود، اما معامله باید پیش از دوره مصرف انجام شود و به پیشبینی درست نیاز دارد.
قرارداد دوجانبه با خردهفروش دارای مجوز. در این مدل، شرکت خردهفروش برق را از نیروگاهها تامین و بر اساس قرارداد در اختیار کارخانه میگذارد. مقدار انرژی، نرخ و شرایط تسویه در متن قرارداد تثبیت میشود. تفاوتهای این دو روش را در مقایسه خرید برق از بورس انرژی و قرارداد دوجانبه توضیح دادهایم.
تولید اختصاصی. احداث نیروگاه تجدیدپذیر در محل مصرف یا مشارکت در نیروگاه مقیاس کوچک، بخشی از نیاز کارخانه را از شبکه مستقل میکند و همزمان بخشی از تکلیف ماده ۱۶ را پوشش میدهد. در مقابل، سرمایه اولیه میخواهد، زمانبر است و به زمین، مجوز اتصال به شبکه و شرایط اقلیمی وابسته است. این گزینه برای هر کارخانهای بهترین انتخاب نیست و باید کنار دو مسیر دیگر سنجیده شود.
جدول زیر این سه مسیر را از نگاه یک تصمیمگیرنده صنعتی مقایسه میکند:
معیار | بورس انرژی | قرارداد دوجانبه | تولید اختصاصی |
زمان تامین | پیش از دوره مصرف | در انتهای دوره مصرف | پس از بهرهبرداری نیروگاه |
| مبنای قیمت | عرضه و تقاضای تابلو | نرخ توافقی در قرارداد | هزینه سرمایهگذاری و نگهداری |
سرمایه اولیه | ندارد | ندارد | قابل توجه |
| نیاز به پیشبینی مصرف | زیاد | متوسط | کم |
| پوشش تکلیف ماده ۱۶ | با خرید از تابلوی سبز | با قرارداد برق تجدیدپذیر | با تولید در محل مصرف |
نکتهای که در آییننامه بند (ب) ماده ۴۳ آمده و کمتر به آن توجه میشود، این است که این مسیرها یکدیگر را حذف نمیکنند. طبق تبصره ۱ ماده ۲ این آییننامه، برق مشترکان مشمول تا سقف مصرف مجاز از تابلوی اول تامین میشود و مازاد بر آن از تابلوهای برق آزاد و برق سبز و گواهیهای برق تجدیدپذیر و صرفهجویی. پس سبد تامین برق یک کارخانه معمولا ترکیبی از چندین نوع برق است.
مرحله سوم: بررسی اقتصادی تامین برق
در بررسی اقتصادی خرید برق صنعتی، نرخ اعلامی هر مسیر را باید به هزینه واقعی هر کیلوواتساعت ترجمه کرد. صورتحساب یک مشترک صنعتی فقط بهای انرژی نیست؛ اقلام زیر هم روی آن مینشیند:
- بهای قدرت (دیماند) و هزینه تجاوز از قدرت
- هزینه ترانزیت انتقال و توزیع
- بهای انرژی راکتیو
- مابهالتفاوت اجرای مقررات
- عوارض برق و مالیات بر ارزش افزوده
به این فهرست باید دو قلم دیگر را هم افزود که در مقایسه ساده نرخها دیده نمیشوند.
قلم اول، تکلیف تجدیدپذیر است. بر اساس ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان، صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات موظفاند معادل یک درصد از برق مورد نیاز سالانه خود را از طریق احداث نیروگاه تجدیدپذیر تامین کنند و این سهم تا پایان سال پنجم به حداقل پنج درصد برسد؛ در غیر این صورت وزارت نیرو همان درصد از برق مصرفی را با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه و دریافت میکند. مطابق اعلام ساتبا، این تعرفه برای دوره مهرماه ۱۴۰۵ معادل ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلوواتساعت تعیین شده و مشمول صنایعی است که سهم چهاردرصدی آن دوره را تامین نکردهاند. برای کارخانهای با مصرف بالا، این رقم بهتنهایی میتواند صرفه هر مسیر تامین را جابهجا کند.
قلم دوم، هزینه توقف تولید است. برای محاسبه آن، حاشیه سود هر ساعت تولید را در تعداد ساعات توقف احتمالی ضرب کنید و ضایعات و هزینه راهاندازی مجدد را هم به آن بیفزایید. اگر این عدد را کنار اختلاف نرخ دو مسیر بگذارید، معمولا مشخص میشود ارزانترین برق لزوما کمهزینهترین برق نیست.
ملاک انتخاب، نرخ اعلامی نیست؛ هزینه واقعی تامین برق به ازای هر واحد محصول است.
مرحله چهارم: عقد قرارداد و شروع تامین برق صنعتی
پس از انتخاب مسیر، قرارداد تنظیم و مقدار انرژی، بازه تحویل، نرخ و روش تسویه در آن تثبیت میشود. معاملات و قراردادها باید در سامانههای مربوط ثبت شوند تا انرژی خریداریشده در صورتحساب مشترک لحاظ شود و از مصرف قرائتشده کسر گردد.
چرخه تامین برق صنعتی با امضای قرارداد تمام نمیشود. مصرف واقعی باید در برابر مقدار خریداریشده پایش شود، چون انحراف در هر دو جهت هزینه دارد: مصرف بیشتر از مقدار خریداریشده با نرخهای سنگینتری محاسبه میشود و انرژی خریداریشده اما مصرفنشده هم بدون اثر مالی نمیماند.
شرایط لازم برای تامین برق صنعتی کارخانه چیست؟
برای شروع فرآیند تامین برق صنعتی، سه دسته شرط باید همزمان برقرار باشد: اطلاعات، شرایط فنی و شرایط قراردادی.
اطلاعات مورد نیاز
- شناسه قبض و کد اشتراک انشعاب
- قدرت قراردادی ثبتشده در پرونده انشعاب
- مصرف دورهای به تفکیک بازههای ساعتی
- نشانی و مشخصات محل مصرف و سطح ولتاژ اتصال
- نوع فعالیت صنعتی و کد تعرفه
- مدارک ثبتی و هویتی شرکت و صاحبان امضای مجاز
شرایط فنی
- قدرت قراردادی کارخانه باید در دامنه شمول مقررات جاری قرار بگیرد. بر اساس ماده ۲ آییننامه بند (ب) ماده ۴۳، آستانه فعلی ۱۵۰ کیلووات است و یک سال پس از ابلاغ آییننامه، مشترکان با قدرت قراردادی ۳۰ کیلووات و بیشتر هم مشمول میشوند.
- کنتور باید مصرف را به تفکیک اوج بار، میانباری و کمباری قرائت کند.
- دادههای مصرف دورههای گذشته باید در دسترس و قابل استناد باشد.
- پرونده انشعاب باید فاقد بدهی معوق و ابهام در قدرت قراردادی باشد.
روند کاهش تدریجی آستانه شمول را پیشتر در بخشنامه انشعابات برق بالای ۳۰ کیلووات بررسی کردهایم؛ جهت حرکت مقررات روشن است و کارخانههای کوچکتر هم بهتدریج وارد این مسیر میشوند.
شرایط قراردادی
- مدت قرارداد و بازه تحویل انرژی مشخص باشد.
- مقدار انرژی تعهدشده و سازوکار تعدیل آن تعریف شده باشد.
- نرخ و مبنای محاسبه آن شفاف باشد.
- روش و مهلت تسویه تعیین شده باشد.
- تکلیف انحراف مصرف و تعهدات طرفین در آن شرایط روشن باشد.
چگونه ریسک تامین برق کارخانه را کاهش دهیم؟
برق ارزان، اگر پایدار نباشد، مسئله کارخانه را حل نمیکند. ریسک تامین برق صنعتی سه منبع اصلی دارد و هر سه قابل مدیریتاند:
- محدودیت شبکه. در دورههای اوج مصرف، واحدهای صنعتی در برنامههای کاهش بار قرار میگیرند. کارخانهای که برای این شرایط برنامه ندارد، تولید خود را از دست میدهد.
- نوسان قیمت. نرخ معاملات بازار در طول سال ثابت نمیماند. قراردادی که بازه زمانی و سازوکار تعدیل مشخصی ندارد، کارخانه را در برابر این نوسان بیدفاع میگذارد.
- وابستگی به یک مسیر. هر کارخانهای که تمام نیاز خود را از یک منبع تامین میکند، ریسک آن منبع را هم تماموکمال میپذیرد.
در برابر این سه ریسک، سه اهرم عملی وجود دارد: ترکیب سبد تامین بهجای اتکا به یک مسیر، جابهجایی بخشی از بار به ساعات کمباری، و تامین بخشی از مصرف از منابع تجدیدپذیر که هم تکلیف قانونی را پوشش میدهد و هم وابستگی به شبکه را کم میکند.
برقتو با بررسی منحنی بار و شرایط انشعاب هر واحد صنعتی، مسیر مناسب تامین را پیشنهاد و فرآیند خرید را مدیریت میکند. خدمات تامین برق مصرفی صنایع این پلتفرم، تامین برق مشترکان با قدرت قراردادی بالای ۱۵۰ کیلووات را از طریق قرارداد دوجانبه با نیروگاهها پوشش میدهد؛ یعنی همان مسیری که آییننامه بند (ب) ماده ۴۳ برای این دسته از مشترکان تعیین کرده است.
سوالات متداول
خرید برق صنعتی چگونه انجام میشود؟
خرید برق صنعتی در چهار گام انجام میشود. کارخانه ابتدا دادههای مصرف و قدرت قراردادی خود را جمعآوری میکند، سپس بین خرید از بورس انرژی، قرارداد دوجانبه با خردهفروش دارای مجوز و تولید اختصاصی (یا ترکیبی از آنها) انتخاب میکند و در نهایت قرارداد را منعقد و مصرف را پایش میکند. انتخاب روش به میزان مصرف، الگوی بار و شرایط قانونی شمول بستگی دارد.
برای تامین برق کارخانه چه اطلاعاتی لازم است؟
شناسه قبض، قدرت قراردادی، مصرف دورهای به تفکیک بازههای ساعتی، مشخصات محل مصرف و سطح ولتاژ، نوع فعالیت صنعتی و مدارک ثبتی شرکت. سابقه دوازدهماهه مصرف هم برای تشخیص نوسان فصلی لازم است.
آیا همه کارخانهها باید برق خود را از بورس خریداری کنند؟
خیر. بورس انرژی یکی از دو مسیر مجاز است. بر اساس ماده ۲ آییننامه اجرایی بند (ب) ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم، مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر میتوانند برق مورد نیاز خود را از بورس یا از شرکتهای خردهفروش دارای مجوز وزارت نیرو تامین کنند.
هزینه تامین برق صنعتی چگونه محاسبه میشود؟
هزینه تامین برق صنعتی چند جزء دارد. بهای انرژی بر مبنای مصرف در سه بازه اوج بار، میانباری و کمباری و مابهالتفاوت اجرای مقررات که با ضرایب ۲. ۱ و ۰.۵ در هر بازه محاسبه میشود. به آن باید بهای قدرت، ترانزیت، انرژی راکتیو، عوارض و مالیات را افزود. برای صنایع مشمول ماده ۱۶، سهم تامیننشده از منابع تجدیدپذیر هم با تعرفه برق تجدیدپذیر به صورتحساب اضافه میشود.
آیا تامین برق صنعتی از بازار، خاموشی کارخانه را حذف میکند؟
نه به طور کامل. خرید برق از بازار، تامین انرژی و هزینه آن را سامان میدهد، اما محدودیتهای فیزیکی شبکه در اوج مصرف همچنان اثرگذارند. کاهش واقعی ریسک خاموشی زمانی رخ میدهد که خرید برق خاموش نشو (سبز، آزاد و گواهی صرفهجویی اوج) و تامین بخشی از مصرف در محل ترکیب شود.
برقتو چگونه به تامین برق کارخانهها کمک میکند؟
برقتو به عنوان پلتفرم خردهفروشی برق، الگوی مصرف واحد صنعتی را بررسی میکند، مسیر تامین متناسب با آن را پیشنهاد میدهد و با انعقاد قرارداد دوجانبه با نیروگاهها، فرآیند خرید و پایش مصرف را مدیریت میکند. کارشناسان برقتو در کنار این کار، گزینههای کاهش هزینه مانند جابهجایی بار و احداث نیروگاه تجدیدپذیر را هم بررسی میکنند.
