دولت آیین‌نامه اجرایی بند (ب) ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت را ابلاغ کرده است؛ آیین‌نامه‌ای که مسیر توسعه معاملات برق در بورس انرژی، گسترش نظام خرده‌فروشی و کاهش نقش روش‌های سنتی تامین برق را مشخص می‌کند. بر اساس این چارچوب، گروه‌های بیشتری از مشترکان باید برق مورد نیاز خود را از طریق بورس انرژی یا شرکت‌های خرده فروش برق دارای مجوز وزارت نیرو تامین کنند. در ادامه اجرای این آیین‌نامه، وزارت نیرو در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ پیش‌نویس اصلاح‌شده «دستورالعمل توسعه معاملات برق در بورس انرژی» یا همان شیوه‌نامه اجرایی آیین‌نامه بند (ب) ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت را برای دریافت نظر دستگاه‌ها، شرکت‌ها و تشکل‌های مرتبط ارسال کرده است. این پیش‌نویس، جزئیات اجرایی بیشتری درباره زمان ورود مشترکان ۱۵۰ و ۳۰ کیلووات به بازار، نحوه خرید برق، جریمه عدم خرید، قراردادهای دوجانبه، تابلوهای برق آزاد و سبز، تغییر خرده‌فروش، حل اختلاف و نحوه تسویه معاملات ارائه می‌کند.
توجه: شیوه‌نامه مرداد ۱۴۰۵ در زمان انتشار این گزارش همچنان در قالب پیش‌نویس ارائه شده است و مفاد آن تا زمان تصویب و ابلاغ نسخه نهایی می‌تواند تغییر کند.
شیوه نامه اجرایی بند ب ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم
مطالعه متن آیین نامه اجرایی بند (ب) ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم
زمان‌بندی خرید برق از بورس؛ مهر ۱۴۰۵ و خرداد ۱۴۰۶
یکی از مهم‌ترین نکات پیش‌نویس جدید، تعیین زمان‌بندی دقیق‌تر برای ورود گروه‌های مختلف مشترکان به سازوکار جدید تامین برق است. بر اساس بند ۵-۱-۲ پیش‌نویس شیوه‌نامه:
- تمام مشترکان با ظرفیت یک مگاوات و بیشتر پس از ابلاغ دستورالعمل مشمول خواهند بود.
- مشترکان با ظرفیت ۱۵۰ کیلووات و بیشتر از مهرماه ۱۴۰۵ باید برق مورد نیاز خود را تا سقف مصرف مجاز از تابلوی برق عادی بورس انرژی یا از طریق خرده‌فروش تامین کنند.
- مشترکان با ظرفیت ۳۰ کیلووات و بیشتر از ابتدای خردادماه ۱۴۰۶ وارد همین سازوکار خواهند شد.
همچنین توانیر مکلف شده است حداقل دو ماه پیش از شروع الزام هر گروه، موضوع را به صورت مکتوب به مشترکان اطلاع دهد.
خرید برق مشترکین بالای ۱۵۰ کیلووات
مشترکان با قدرت قراردادی کمتر از ۳۰ کیلووات، در صورتی که زیرساخت لازم برای رؤیت‌پذیری و کنترل‌پذیری داشته باشند، می‌توانند به صورت اختیاری برق خود را از طریق شرکت‌های خرده‌فروش تامین کنند. در صورت عدم تمایل، صورتحساب آنها مطابق مقررات جاری صادر خواهد شد و مشمول خسارت عدم خرید برق از بورس نخواهند بود.
مشترکان یک مگاوات و بیشتر؛ الزام سخت‌گیرانه‌تر برای خرید مستقیم
پیش‌نویس برای مشترکان بزرگ‌تر، ضوابط سخت‌گیرانه‌تری در نظر گرفته است. مشترکان با ظرفیت یک مگاوات و بیشتر، در صورتی که بخواهند برق را مستقیماً از بورس انرژی خریداری کنند، باید برق مصرفی خود را تا سقف مصرف مجاز، پیش از دوره تحویل و به صورت رقابتی در بازار مشتقه تامین کنند. این الزام به خرده‌فروشان برق تسری داده نشده و خرده‌فروش می‌تواند مطابق مجوز و مقررات بازار، برق مورد نیاز مشترکان طرف قرارداد خود را از ابزارهای مختلف بورس تامین کند.
خرید برق از تابلوی عادی چگونه انجام می‌شود؟
در ساختار جدید، «تابلوی برق عادی» همان تابلوی اول بورس انرژی است که برق تا سقف مصرف مجاز مشترکان در آن معامله می‌شود. معاملات می‌توانند در قالب بازار فیزیکی، قرارداد دوجانبه یا بازار مشتقه انجام شوند. پیش‌نویس تاکید می‌کند که بازه‌های کم‌باری، میان‌باری و اوج بار اعلامی شرکت مدیریت شبکه، مبنای معاملات خواهند بود. در زمان صدور صورتحساب نیز برق خریداری‌شده در هر بازه زمانی فقط از میزان مصرف همان مشترک در همان بازه کسر می‌شود. این موضوع برای صنایع و مشترکان بزرگ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از این پس فقط حجم کل خرید برق اهمیت ندارد و تطابق خرید با الگوی مصرف در بازه‌های زمانی مختلف نیز در محاسبات صورتحساب نقش خواهد داشت.
اگر مشترک برق کافی از بورس یا خرده‌فروش نخرد چه می‌شود؟
یکی از تغییرات مهم پیش‌نویس، تعیین صریح هزینه برای مصرفی است که مشترک برای آن برق کافی خریداری نکرده است. اگر مشترک، کمتر از میزان مصرف واقعی خود از بورس انرژی یا خرده‌فروش برق خریداری کرده باشد، ولی مصرف وی همچنان در محدوده سقف مصرف مجاز باشد، صورتحساب برق مصرف‌نشده از خرید با ضریب ۱.۴ برابر قیمت دوره محاسبه می‌شود. برای مقادیر مصرف بالاتر از سقف مصرف مجاز، مبنای محاسبه سخت‌گیرانه‌تر بوده و ضریب ۱.۴ برابر حداکثر نرخ بازار در نظر گرفته شده است. این سازوکار باعث می‌شود مشترکان مشمول، برنامه خرید برق خود را با دقت بیشتری با مصرف واقعی تطبیق دهند و کمبود خرید برق را به شرکت توزیع یا شبکه منتقل نکنند.
بازار جبرانی؛ امکان فروش برق مازاد خریداری‌شده
پیش‌نویس مفهوم جدیدی با عنوان بازار جبرانی را نیز تعریف کرده است. اگر یک مشترک یا خرده‌فروش، برق را مطابق شرایط اعلامی شبکه خریداری کرده باشد اما به دلایل منتسب به خود نتواند آن را مصرف یا به مشترک نهایی تخصیص دهد، می‌تواند برق مازاد خریداری‌شده را در بازار جبرانی عرضه کند. اگر پس از اجرای بازار جبرانی نیز بخشی از برق خریداری‌شده مصرف یا تخصیص داده نشود، در پیش‌نویس مقرر شده است که ۷۵ درصد قیمت دوره برای میزان برق مصرف‌نشده یا تخصیص‌نیافته در صورتحساب مشترک یا خرده‌فروش اعمال شود. این بازار می‌تواند ریسک خرید بیش از نیاز را برای خرده‌فروشان و مشترکان بزرگ کاهش دهد.
تعداد مشترکان قابل حضور در بورس انرژی ۹۴ برابر شد
بر اساس تغییرات ایجادشده در دستورالعمل‌های وزارت نیرو، دامنه مشترکانی که امکان حضور در بازار برق و استفاده از خدمات خرده‌فروشی را دارند به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. با کاهش آستانه حضور از سطوح بسیار بزرگ صنعتی به مشترکان ۱۵۰ کیلووات و سپس ۳۰ کیلووات، تعداد زیادی از صنایع کوچک و متوسط، مجتمع‌های تجاری و اداری، بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های بزرگ خدماتی به تدریج وارد بازار رقابتی برق خواهند شد. این گروه‌ها می‌توانند برق مورد نیاز خود را مستقیماً از بورس یا با استفاده از خدمات یک خرده‌فروش دارای مجوز، مانند برقتو، تامین کنند. با این حال، خرید برق از بورس یا خرده‌فروش به‌تنهایی به معنای معافیت کامل از تمام محدودیت‌های مدیریت مصرف نیست و نوع تابلو و ابزار خریداری‌شده اهمیت دارد.
تابلوهای برق آزاد و سبز؛ ابزار تامین برق خارج از محدودیت مدیریت مصرف
در پیش‌نویس جدید، سه تابلوی اصلی برای معاملات برق تعریف شده است:
تابلوی برق عادی، تابلوی برق آزاد و تابلوی برق سبز. تابلوی برق آزاد برای معامله برقی ایجاد شده است که مطابق ضوابط خاص وزارت نیرو عرضه می‌شود. برق خریداری‌شده از این تابلو، طبق متن پیش‌نویس، در دوره ناترازی شبکه در روزهای گرم سال یا دوره محدودیت سوخت، مشمول اعمال قطع و محدودیت نمی‌شود. تابلوی برق سبز نیز به معامله برق تجدیدپذیر اختصاص دارد و برق خریداری‌شده از آن، مطابق پیش‌نویس، از محدودیت‌های مدیریت مصرف مستثنی است. گواهی برق تجدیدپذیر و گواهی صرفه‌جویی نیز از ابزارهایی هستند که در ساختار جدید بازار برق مورد استفاده قرار می‌گیرند. طبق بخش مقررات مدیریت مصرف پیش‌نویس، برق خریداری‌شده از تابلوی برق آزاد، تابلوی برق سبز و گواهی‌های صرفه‌جویی با نماد اوج بار از برنامه‌های مدیریت بار مستثنی بوده و به سقف مجاز مصرف مشترک اضافه می‌شود. در این موارد شبکه موظف است برق را بدون اعمال مدیریت مصرف در طول دوره معاملاتی تحویل دهد و در صورت عدم تحویل، سازوکار جبران خسارت اعمال خواهد شد.
شرط فنی معافیت از مدیریت مصرف چیست؟
یکی از نکات مهم پیش‌نویس جدید این است که معافیت از مدیریت مصرف فقط یک موضوع قراردادی یا مالی نیست و زیرساخت فنی مشترک نیز اهمیت دارد. برای استفاده از این امکان، مشترک باید دارای فیدر اختصاصی باشد یا امکان کنترل‌پذیری و قطع‌پذیری سایر مشترکان متصل به فیدر عمومی وجود داشته باشد. اگر زیرساخت فنی لازم وجود نداشته باشد، شرکت توزیع می‌تواند با درخواست متقاضی و با هزینه او، تجهیزات و شرایط لازم را فراهم کند. بنابراین صنایعی که قصد استفاده از برق آزاد، سبز یا گواهی صرفه‌جویی اوج بار برای کاهش ریسک خاموشی را دارند، علاوه بر خرید برق باید وضعیت فنی اتصال خود به شبکه را نیز بررسی کنند.
جبران خسارت در صورت عدم تحویل برق خریداری‌شده
پیش‌نویس جدید برای مواردی که برق خریداری‌شده به دلیل محدودیت‌های شبکه تحویل نمی‌شود، سازوکار جبران خسارت در نظر گرفته است. اگر مشترک برق را مطابق ضوابط بورس و در محدوده سقف اعلام‌شده خریداری کرده باشد اما شبکه نتواند آن را تحویل دهد، شرکت توانیر موظف است از طریق شرکت برق منطقه‌ای یا شرکت توزیع، جبران مالی مربوط را در صورتحساب اعمال کند. برای تابلوی عادی، آزاد و سبز، در بخش‌های مختلف پیش‌نویس ضریب ۱.۴ برابر قیمت دوره مربوطه به عنوان مبنای جبران عدم تحویل در نظر گرفته شده است.
قراردادهای دوجانبه برق فقط با ثبت در بورس معتبر خواهند بود
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پیش‌نویس جدید به ساماندهی قراردادهای دوجانبه اختصاص دارد. بر اساس این متن، کلیه قراردادهای دوجانبه تامین برق، اعم از قرارداد میان نیروگاه‌ها و خریداران برق و همچنین قراردادهای میان خرده‌فروشان و مشترکان، باید در بستر تعیین‌شده بورس انرژی ثبت شوند. شرکت مدیریت شبکه و شرکت‌های توزیع نیز تخصیص، تحویل و تسویه را بر اساس قراردادهای ثبت‌شده در این بستر انجام خواهند داد. هر قرارداد باید حداقل شامل مشخصات طرفین، موضوع قرارداد، حجم و مقدار انرژی، دوره و نقطه تحویل، قیمت، شرایط تسویه، ضمانت اجرا و شرایط فورس‌ماژور باشد.
قراردادهای بالای ۱۰ مگاوات مشمول افشای قیمت می‌شوند
پیش‌نویس برای شفافیت بازار، میان قراردادهای کوچک و بزرگ تفاوت قائل شده است. در قراردادهای دوجانبه با ظرفیت کمتر از ۱۰ مگاوات، افشای قیمت توافقی در بورس الزامی نیست و طرفین می‌توانند قیمت را محرمانه نگه دارند. اما در قراردادهای ۱۰ مگاوات و بیشتر، ثبت و افشای قیمت توافقی در سامانه بورس انرژی الزامی خواهد بود. همچنین اگر طرفین برای فرار از الزام افشای قیمت، یک قرارداد بزرگ را به چند قرارداد کوچک‌تر تقسیم کنند، مجموع قراردادهای منعقدشده میان همان طرفین در بازه زمانی مقرر ملاک تشخیص قرار خواهد گرفت. حداقل ظرفیت قرارداد دوجانبه بین نیروگاه و خریدار نیز در پیش‌نویس یک مگاوات تعیین شده و حداکثر ظرفیت قابل قرارداد هر نیروگاه تا ۷۰ درصد ظرفیت عملیاتی نیروگاه در نظر گرفته شده است.
مشترک حق انتخاب و تغییر خرده‌فروش برق را دارد
پیش‌نویس جدید برای نخستین بار مجموعه‌ای نسبتاً جامع از حقوق مشترکان در برابر خرده‌فروشان را مشخص کرده است. هر مشترک می‌تواند خرده‌فروش دارای پروانه معتبر مورد نظر خود را انتخاب کند و در صورت رعایت ضوابط، آن را تغییر دهد. مشترکان خرد با قدرت قراردادی کمتر از ۳۰ کیلووات نیز پس از انعقاد قرارداد خرده‌فروشی، از یک دوره تأمل حداقل ۱۰ روز کاری برخوردار خواهند بود و می‌توانند بدون جریمه یا هزینه از قرارداد انصراف دهند. برای مشترکان بالای ۳۰ کیلووات، مدت دوره تأمل بر اساس توافق طرفین در قرارداد تعیین می‌شود. خرده‌فروش موظف است پیش از قرارداد، اطلاعات شفافی درباره قیمت، تعرفه، شرایط قرارداد، هزینه احتمالی فسخ، روش فسخ و سازوکار حل اختلاف در اختیار مشترک قرار دهد.
شفافیت هزینه‌ها و ایجاد یارانه تنظیم بازار
در ساختار جدید، هزینه‌های برق قرار است با شفافیت بیشتری تفکیک شوند. پیش‌نویس مفاهیمی مانند مابه‌التفاوت اجرای مقررات و یارانه تنظیم بازار را به صورت مشخص وارد نظام تسویه کرده است. اگر تعرفه هر کیلووات ساعت برق یک مشترک بالاتر از متوسط نرخ بازار باشد، مابه‌التفاوت مربوطه تحت عنوان «مابه‌التفاوت اجرای مقررات» دریافت می‌شود. اگر تعرفه مشترک پایین‌تر از متوسط نرخ بازار باشد، توانیر باید برای برق واجد شرایط خریداری‌شده از بورس، مابه‌التفاوت را تحت عنوان یارانه تنظیم بازار به حساب مشترک در بورس منظور کند. همچنین مقرر شده حساب متمرکزی نزد بورس انرژی برای مدیریت این مبالغ ایجاد شود و تسویه حساب‌های مربوط به مابه‌التفاوت، یارانه تنظیم بازار و سایر اجزای صورتحساب ظرف یک روز کاری انجام شود. علاوه بر بهای انرژی، هزینه‌های دیگری مانند هزینه ترانزیت، آبونمان، تجاوز از قدرت، انرژی راکتیو، عوارض برق و مالیات بر ارزش افزوده نیز حسب مورد از مشترک دریافت خواهد شد.
گواهی ظرفیت؛ شرط دریافت انشعاب جدید
بر اساس آیین‌نامه اصلی بند (ب) ماده ۴۳، گواهی ظرفیت همچنان یکی از ابزارهای مهم توسعه بازار برق است. هر متقاضی جدید برق یا مشترکی که بخواهد ظرفیت قراردادی خود را افزایش دهد، باید مطابق ضوابط مربوط، گواهی ظرفیت تهیه کند. گواهی ظرفیت سندی قابل معامله در بورس انرژی است که حق استفاده از ظرفیت شبکه برای دریافت میزان مشخصی برق را نشان می‌دهد و در تامین برق مشترکان جدید یا افزایش قدرت قراردادی نقش دارد. این بخش از مقررات باید در کنار ضوابط اختصاصی مربوط به صدور انشعاب، مقررات توانیر و نسخه نهایی شیوه‌نامه بررسی شود.
این شیوه‌نامه چه تغییری برای صنایع ایجاد می‌کند؟
در صورت تصویب نهایی این ساختار، خرید برق برای بخش بزرگی از صنایع دیگر صرفاً به دریافت صورتحساب ماهانه از شرکت توزیع محدود نخواهد بود. صنایع باید به صورت فعال برای خرید برق، انتخاب خرده‌فروش، مدیریت قرارداد، تعیین سقف مصرف، تطبیق خرید با مصرف واقعی، مدیریت ریسک کمبود یا مازاد خرید و استفاده از ابزارهایی مانند برق آزاد، سبز و گواهی‌های صرفه‌جویی برنامه‌ریزی کنند. در مقابل، بازار جدید می‌تواند امکان انتخاب بیشتر، شفافیت قیمت، قراردادهای منعطف‌تر و استفاده از ابزارهای مختلف برای کاهش ریسک محدودیت برق را فراهم کند.
خدمات برقتو در مسیر اجرای آیین‌نامه جدید
برقتو به عنوان یک شرکت فعال در حوزه خرده‌فروشی و تامین برق، می‌تواند صنایع و مشترکان مشمول را برای انطباق با ساختار جدید بازار همراهی کند. خدمات برقتو شامل مشاوره و تامین برق از بورس انرژی، انتخاب ساختار مناسب خرید برق، تامین برق از تابلوهای عادی، آزاد و سبز، تنظیم و مدیریت قراردادهای دوجانبه، پشتیبانی در ثبت و تخصیص برق در سامانه‌های مربوط، مشاوره در زمینه گواهی ظرفیت، گواهی صرفه‌جویی و گواهی برق تجدیدپذیر و همچنین برنامه‌ریزی برای کاهش هزینه و ریسک محدودیت برق است. با گسترش دامنه مشمولان از صنایع بزرگ به مشترکان ۱۵۰ کیلووات و سپس ۳۰ کیلووات، انتخاب روش مناسب تامین برق به یکی از تصمیمات مهم مالی و عملیاتی بسیاری از کسب‌وکارها تبدیل خواهد شد. از آنجا که شیوه‌نامه مورخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ هنوز در قالب پیش‌نویس ارائه شده است، برقتو تغییرات نهایی این دستورالعمل را پس از ابلاغ رسمی نیز بررسی و به‌روزرسانی خواهد کرد.
