معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری در بهار ۱۴۰۵ یک گزارش تخصصی با عنوان «سناریوهای توسعه نیروگاههای خورشیدی در ایران تا افق ۱۴۱۴» منتشر کرده است. این گزارش که برای اولینبار با چنین تفصیلی منتشر میشود، چهار سناریوی مشخص برای توسعه نیروگاههای خورشیدی در بازه زمانی ۱۰ ساله ارائه میدهد و اعداد و ارقام قابل توجهی را برای برنامهریزی صنعت برق کشور تعیین میکند.
در این مقاله برقتو به عنوان یک پلتفرم تخصصی تجمیع و فروش برق تجدیدپذیر، به بررسی مهمترین محورهای این گزارش، سناریوهای ارائهشده و چشمانداز توسعه خورشیدی در ایران میپردازد.
چرا این گزارش در شرایط فعلی اهمیت دارد؟
ناترازی همزمان برق و سوخت در ایران به یکی از جدیترین چالشهای اقتصادی کشور تبدیل شده است. بر اساس آمارهای رسمی وزارت نیرو، ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۴ به حدود ۱۹ هزار مگاوات در ساعات اوج مصرف رسیده و در تابستان ۱۴۰۵ نیز با وجود بهبود نسبی، کسری شبکه در ساعات پیک بار به بیش از ۱۳ هزار مگاوات میرسد.
وضعیت فعلی انرژیهای تجدیدپذیر
طبق آخرین آمار سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری برق ایران (ساتبا)، ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر کشور تا تیرماه ۱۴۰۵ از ۵,۴۰۰ مگاوات عبور کرده که از این میزان حدود ۳,۵۰۰ مگاوات سهم نیروگاههای خورشیدی است. این رقم در مقایسه با ظرفیت حدود ۱,۲۰۰ مگاواتی ابتدای دولت چهاردهم، جهش قابل توجهی را نشان میدهد.
بر اساس هدفگذاری برنامه هفتم توسعه، ظرفیت نیروهای تجدیدپذیر کشور باید تا پایان سال ۱۴۰۷ به ۱۲ هزار مگاوات برسد. همچنین طرح ویژه دولت چهاردهم با عنوان «۳۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر» شامل ۲۵ گیگاوات انرژی خورشیدی و ۵ گیگاوات انرژی بادی، افق بلندپروازانهتری را ترسیم کرده است.
جایگاه انرژی خورشیدی در جهان
گزارش معاونت علمی با استناد به آمار آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد که سهم انرژی خورشیدی در تولید برق جهان از ۶.۹ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۱۶.۱ درصد در سال ۲۰۲۴ رسیده و پیشبینی میشود تا افق ۲۰۳۵ به ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش یابد. در مقابل، سهم انرژیهای تجدیدپذیر ایران از تولید ویژه برق کشور در پایان سال ۱۴۰۳ زیر ۰.۵ درصد بوده است.
چهار سناریوی توسعه تا افق ۱۴۱۴
هسته اصلی این گزارش، ارائه چهار سناریوی کمّی برای توسعه نیروگاههای خورشیدی (و در برخی موارد نیروگاههای بادی) تا سال ۱۴۱۴ است. فرضیات پایه گزارش شامل رشد ۴.۵ درصدی سالانه نیاز مصرف انرژی و ۱.۵ درصد بهینهسازی مصرف (رشد خالص ۳ درصد) است.
جدول مقایسه سناریوها
| سناریو | سهم انرژی خورشیدی | ظرفیت انرژی خورشیدی مورد نیاز | سهم انرژی بادی | نرخ سالانه احداث نیروی خورشیدی |
|---|---|---|---|---|
| سناریو ۱ | رفع کل ناترازی جدید (۸۰٪ انرژی خورشیدی) | ۸۲ گیگاوات | ۱۴ گیگاوات | ۸.۲ گیگاوات |
| سناریو ۲ | ۲۰٪ از کل مصرف | ۶۵ گیگاوات | — | ۶.۵ گیگاوات |
| سناریو ۳ | ۳۰٪ از کل مصرف | ۹۸ گیگاوات | — | ۹.۸ گیگاوات |
| سناریو ۴ | ۲۵٪ خورشیدی + ۵٪ بادی | ۸۱ گیگاوات | ۱۱ گیگاوات | ۸.۱ گیگاوات |
سناریو ۱: رفع کامل ناترازی با ۸۰٪ خورشیدی و ۲۰٪ بادی
این سناریو با هدف رفع کامل ناترازی برق تا افق ۱۴۱۴ طراحی شده است. برآورد نیاز مصرف جدید کشور در بازه ۱۴۰۴ تا سال ۱۴۱۴ حدود ۱۸۰ تراواتبرساعت است که تامین آن به ۸۲ گیگاوات نیروی خورشیدی و ۱۴ گیگاوات نیروی بادی نیاز دارد. فازبندی این سناریو به این صورت است:
- فاز اول (۱۴۰۴ تا ۱۴۰۶): ۲۵,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۵,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
- فاز دوم (۱۴۰۷ تا ۱۴۱۰): ۴۰,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۵,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
- فاز سوم (۱۴۱۱ تا ۱۴۱۴): ۱۷,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۴,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
نکته مهم: گزارش تأکید میکند که این اعداد صرفاً نیازسنجی بوده و توان ساخت/تامین تجهیزات و ظرفیت شبکه انتقال/توزیع را در نظر نمیگیرد.
سناریو ۲: تامین ۲۰٪ کل مصرف با انرژی خورشیدی
این سناریو با فرض تامین ۲۰ درصد از کل ۵۷۰ تراواتبرساعت برق مصرفی کشور در سال ۱۴۱۴، به ظرفیت ۶۵ گیگاوات نیروی خورشیدی نیاز دارد که متوسط احداث سالانه ۶.۵ گیگاوات را میطلبد.
- فاز اول (۱۴۰۴ تا ۱۴۰۶): ۲۵,۰۰۰ مگاوات
- فاز دوم (۱۴۰۷ تا ۱۴۱۰): ۲۵,۰۰۰ مگاوات
- فاز سوم (۱۴۱۱ تا ۱۴۱۴): ۱۰,۰۰۰ مگاوات
سناریو ۳: تامین ۳۰٪ کل مصرف با انرژی خورشیدی
بلندپروازانهترین سناریو برای تامین کامل انرژی مورد نیاز با انرژی خورشیدی با سهم ۳۰ درصدی (۱۷۱ تراواتبرساعت) از کل مصرف، نیازمند ۹۸ گیگاوات ظرفیت انرژی خورشیدی و متوسط احداث ۹.۸ گیگاوات در سال است.
- فاز اول: ۲۵,۰۰۰ مگاوات
- فاز دوم: ۴۰,۰۰۰ مگاوات
- فاز سوم: ۳۳,۰۰۰ مگاوات
سناریو ۴: ترکیب ۲۵٪ انرژی خورشیدی و ۵٪ انرژی بادی
واقعبینانهترین سناریوی ترکیبی با سهم ۲۵ درصدی خورشیدی (۱۴۲.۵ تراواتبرساعت) و ۵ درصدی بادی (۲۸.۵ تراواتبرساعت)، نیازمند ۸۱ گیگاوات انرژی خورشیدی و ۱۱ گیگاوات انرژی بادی است:
- فاز اول: ۲۵,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۵,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
- فاز دوم: ۴۰,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۴,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
- فاز سوم: ۱۶,۰۰۰ مگاوات انرژی خورشیدی + ۲,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی
وضعیت انرژی خورشیدی ایران در مقایسه با جهان
گزارش معاونت علمی نگاهی هم به جایگاه ایران در مقایسه با کشورهای پیشرو داشته است. ظرفیت نامی نصبشده نیروگاههای خورشیدی در جهان تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۲,۲۶۰ گیگاوات رسیده که سهم چین ۴۶ درصد، آمریکا ۱۰ درصد، هند ۶ درصد و آلمان و ژاپن هر کدام ۴ درصد است.
مقایسه ایران با کشورهای مشابه
| کشور | مصرف برق (تراواتبرساعت) | تولید انرژی خورشیدی (تراواتبرساعت) |
|---|---|---|
| ترکیه | ۳۰۵ | ۳۲ |
| پاکستان | ۱۱۰ | ۳۸ |
| ژاپن | ۸۶۹ | ۱۰۷ |
| آلمان | ۴۶۳ | ۸۳ |
| ایران | ۳۸۵ | ۱.۳ |
این جدول نشان میدهد که ایران با وجود مصرف برق قابل مقایسه با ترکیه و آلمان، سهم ناچیزی از تولید انرژی خورشیدی دارد. ترکیه با ۲۱.۵ گیگاوات ظرفیت انرژی خورشیدی در سال ۲۰۲۴ و هدفگذاری ۶۹.۶ گیگاوات برای سال ۲۰۳۵، یک الگوی قابل توجه برای توسعه نیروی خورشیدی در منطقه است.
نیروگاههای خورشیدی بامی در اروپا
بر اساس آمار اتحادیه اروپا تا اوایل ۲۰۲۵، از کل ۳۹۳ گیگاوات ظرفیت انرژی خورشیدی نصبشده در اروپا، ۱۰۶ گیگاوات مربوط به نیروگاههای بامی (خانگی)، ۱۵۱ گیگاوات بامی تجاری و عمومی و ۱۳۶ گیگاوات نیروگاههای زمینپایه بزرگمقیاس است. اتحادیه اروپا چشمانداز رساندن ظرفیت بامی خود به ۳۵۵ گیگاوات تا سال ۲۰۲۷ را دنبال میکند.
چالشهای توسعه انرژی خورشیدی در ایران
گزارش معاونت علمی صرفاً به ترسیم سناریوها اکتفا نکرده و چالشهای ساختاری پیش روی توسعه انرژی خورشیدی در ایران را نیز بررسی کرده است.
ناترازی حکمرانی انرژی
هدف نهایی حکمرانی انرژی تامین همزمان امنیت انرژی، کارایی اقتصادی، پایداری زیستمحیطی و عدالت در دسترسی است. با این حال، گزارش به چالشهای جدی در این حوزه اشاره میکند:
- چندپارگی نهادی علیرغم درهمتنیدگی منابع و حاملهای انرژی
- یارانههای گسترده انرژی و قیمتگذاری دستوری
- شدت بالای مصرف انرژی در صنعت، ساختمان و حملونقل
- فرسودگی زیرساختهای انرژی
- تحریمهای بینالمللی و چالش جذب سرمایهگذاری و انتقال فناوری
وضعیت بومیسازی زنجیره تامین
یکی از بخشهای مهم گزارش، بررسی عمق ساخت داخل در زنجیره ارزش صنعت خورشیدی ایران است:
| فناوری | زیردسته | درصد ساخت داخل | وضعیت تولید |
|---|---|---|---|
| مبدل (اینورتر) | مقیاس کوچک | ۶۰٪ | تولید تجاری محدود |
| مقیاس متوسط | ۳۰٪ | تولید تجاری محدود | |
| مقیاس بزرگ | — | ندارد | |
| پنل خورشیدی | — | ۶۰٪ | تولید تجاری دارد |
| سلول خورشیدی | — | — | تولید تجاری ندارد |
| شمش و ویفر سیلیکونی | — | — | تولید تجاری ندارد |
| پلیسیلیکون | — | — | تولید تجاری ندارد |
| تجهیزات جانبی (سیم، کابل، سازه، ترانسفورماتور) | — | ۱۰۰٪ | تولید انبوه دارد |
گزارش تأکید ویژهای بر حلقه پلیسیلیکون دارد که مهمترین بخش زنجیره است و هیچ اقدامی برای تولید آن انجام نشده. ماده اولیه وابستگی زیادی به چین دارد و چین ظرفیت مازادی برای صادرات تولید نمیکند.
طرحهای بومیسازی اینورتر
معاونت علمی با همکاری ساتبا، طرحهای «تولید بار اول» را برای بومیسازی مبدلهای خورشیدی تعریف کرده است که توسط شرکتهای دانشبنیان اجرا میشود. برخی از مهمترین این طرحها عبارتند از:
- نیان الکترونیک: مبدل متصل به شبکه ۱۰۰ کیلووات با کاهش ۵۷٪ هزینه نسبت به نمونه خارجی
- فرزان فن اندیش فردا: مبدل ۱۰۰ کیلووات با کاهش ۱۹٪ هزینه
- وبکو: مبدل ۱۵۰ کیلووات با کاهش ۵٪ هزینه
- توان پژوهان فناور پاسارگاد: مبدل هیبریدی ۲۰ کیلووات
- جستار دانش علم و صنعت: مبدلهای ۳۶۰ و ۱,۲۵۰ کیلووات
خدمات تخصصی برقتو در توسعه انرژی خورشیدی
با توجه به اهداف بلندپروازانه تعیینشده در این گزارش و نیاز به مشارکت حداکثری بخش خصوصی در توسعه نیروگاههای خورشیدی، پلتفرم برقتو با ارائه خدمات تجمیع و فروش برق تجدیدپذیر، مسیر ورود به بازار برق را برای صاحبان نیروگاههای کوچک و متوسط هموار میکند.
تجمیعکنندگان برق مانند برقتو، بدون نیاز به تغییر در زیرساخت نیروگاه یا عضویت در بورس انرژی، امکان فروش برق تولیدی را با قیمتهای رقابتی فراهم میکنند. این مدل به ویژه برای تحقق سناریوهای توسعه خورشیدی که نیازمند مشارکت گسترده سرمایهگذاران خرد و متوسط است، راهکاری عملی و کارآمد محسوب میشود.
برقتو با پوشش طیف وسیعی از نیروگاهها از ۵ کیلووات تا ۱ مگاوات و تسویه حساب شفاف دورهای، بستری مطمئن برای فروش برق تجدیدپذیر در ایران ایجاد کرده است.
طرحواره پیدا نشد.
